De wereldleiders die in Johannesburg zijn samengekomen voor de G20 stonden dit weekend niet alleen tegenover elkaar aan de vergadertafel, zij keken ook aan tegen een lege stoel waar normaliter de Amerikaanse delegatie had moeten zitten, want Washington besloot weg te blijven en beschuldigt Zuid Afrika er nu van het voorzitterschap te misbruiken voor een eigen agenda. Toch zette president Cyril Ramaphosa door en slaagde hij erin een slotverklaring aan te nemen waarin zowel de klimaatscrisis als de schuldenproblematiek van arme landen stevig worden benoemd, zonder inbreng of instemming van de Verenigde Staten, wat de symbolische lading van deze eerste Afrikaanse G20 nog groter maakt.
De tekst is het resultaat van een jaar onderhandelen en een laatste week vol nachtelijke sessies, waarin gezanten van de grote economieën zochten naar formuleringen die landen met zeer uiteenlopende belangen aan elkaar konden verbinden. Op het allerlaatste moment stapte Argentinië uit het proces, met de mededeling dat het de geest van samenwerking wel onderschrijft maar de paragraaf over geopolitieke conflicten te eenzijdig vindt, vooral waar het gaat om de manier waarop de situatie in het Midden Oosten wordt beschreven. Ramaphosa nam die kanttekening voor kennisgeving aan en legde de verklaring toch voor aan de overige leden, met de redenering dat er voldoende draagvlak was om te kunnen spreken van een wereldwijde richting.
In Washington klonk onmiddellijk scherpe kritiek, want het Witte Huis stelt dat de traditie van consensus binnen de G20 nu wordt verlaten en dat Pretoria met de keuze voor een verklaring zonder Amerikaanse handtekening de geloofwaardigheid van het forum aantast. Dat verwijt komt bovenop eerder ongemak over de Zuid Afrikaanse agenda, die zwaar inzet op solidariteit met ontwikkelingslanden, hulp bij aanpassing aan extreem weer, versnelling van de overgang naar schone energie en verlichting van torenhoge rentelasten in arme staten. Juist daar schuurt het, omdat de tekst expliciet verwijst naar de ernst van klimaatverandering en naar ambitieuze doelen voor hernieuwbare energie, onderwerpen waar de huidige Amerikaanse regering zich in andere internationale fora juist tegen afzet en waar zij geen verwijzing naar wil zien in gezamenlijke verklaringen.
De breuklijn loopt echter niet alleen langs de Atlantische Oceaan, ook binnen de rest van het gezelschap zijn de spanningen tastbaar. De voorzitter van de Europese Commissie waarschuwde in haar bijdrage voor het gevaar dat afhankelijkheden als wapen worden ingezet, een duidelijke vingerwijzing naar exportbeperkingen op strategische grondstoffen die nodig zijn voor de energietransitie en voor digitale technologie. De Chinese premier riep juist op tot een terugkeer naar samenwerking en benadrukte dat verschillen in belangen niet mogen uitmonden in blokvorming die iedereen schade berokkent. Te midden van die botsende accenten presenteert de Zuid Afrikaanse regering de aangenomen verklaring als bewijs dat de stem van het mondiale zuiden zwaarder is gaan wegen en dat grote ontwikkelingslanden niet langer wachten tot traditionele machtige spelers zich achter gezamenlijke teksten scharen.
Voor Suriname is deze G20 top op afstand van direct lidmaatschap maar van dichtbij relevant, omdat de thema’s die in Johannesburg zijn vastgelegd de kern raken van onze eigen kwetsbaarheid, van klimaatrisico’s tot schulden en de noodzaak om de stap naar schonere energie vorm te geven zonder economische groei af te remmen. Het feit dat een Afrikaans land erin slaagt een slottekst door te drukken waarin klimaataanpassing, schuldverlichting en eerlijke toegang tot groene investeringen centraal staan, laat zien dat kleinere en middelgrote staten via strategische coalities meer invloed kunnen uitoefenen dan hun bruto binnenlands product op papier doet vermoeden. Wanneer Suriname in regionale verbanden dezelfde vastberaden maar diplomatieke lijn kiest en zich goed voorbereidt op discussies over klimaatgeld, grondstoffen en schulden, kan het land niet alleen profiteren van besluiten die elders worden genomen, maar ook mee vormgeven aan de regels die de komende decennia bepalen hoe regenwoudlanden, olieproducerende kuststaten en kwetsbare delta’s hun toekomst veiligstellen.
