Met voedselketens die steeds langer worden, klimaatdruk die besmettingsrisico’s vergroot, landbouwsystemen die onder spanning staan en gezinnen die dagelijks vertrouwen op producten die via markten, winkels, importkanalen, opslagplaatsen en keukens hun bord bereiken, brengt de Wereldgezondheidsorganisatie het debat over voedselveiligheid terug naar een veel scherpere werkelijkheid. Nieuwe ramingen tonen aan dat onveilig voedsel jaarlijks ongeveer 866 miljoen ziektegevallen en 1,5 miljoen sterfgevallen veroorzaakt, terwijl kinderen jonger dan vijf jaar bijna drie keer zoveel risico lopen om ziek te worden als oudere kinderen en volwassenen. Achter deze cijfers ligt een bredere waarschuwing besloten, namelijk dat voedselveiligheid niet langer behandeld mag worden als een technisch inspectiedossier aan de rand van volksgezondheid, maar als een dagelijkse kwestie van leven, ontwikkeling, koopkracht, arbeid en vertrouwen aan elke eettafel.
De zwaarste last komt terecht bij jonge kinderen, hoewel zij slechts ongeveer 9 procent van de wereldbevolking uitmaken en toch bijna een derde van alle gevallen van voedselgerelateerde ziekten dragen. Vooral diarreeziekten vormen voor deze leeftijdsgroep een groot gevaar, omdat een besmetting die bij een gezonde volwassene tijdelijk ongemak veroorzaakt, bij een klein kind snel kan leiden tot uitdroging, ondervoeding, ziekenhuisopname of overlijden. Voedselveiligheid wordt daardoor automatisch ook kinderbescherming, omdat elke zwakke schakel in water, hygiëne, bereiding, opslag of controle rechtstreeks kan ingrijpen op groei, leervermogen en de fysieke weerbaarheid van kinderen.
De waarschuwing gaat verder dan bacteriën, virussen en parasieten, omdat ook chemische stoffen via voedsel diepe en langdurige schade kunnen veroorzaken. Blootstelling aan methylkwik en lood kan de ontwikkeling van de hersenen aantasten en kinderen opzadelen met neurologische en ontwikkelingsproblemen die niet na één ziekteperiode verdwijnen, maar een leven lang kunnen doorwerken. Daarmee wordt duidelijk dat voedselveiligheid niet begint bij het bord of de pan, maar veel eerder in bodem, water, landbouw, visserij, industrie, mijnbouw, opslag, transport en milieuhandhaving.
Volgens de WHO kunnen veel ziektegevallen en sterfgevallen worden voorkomen wanneer landen investeren in veilig water, betere sanitaire voorzieningen, hygiëne, pasteurisatie, veilige voedselpraktijken en toegankelijke gezondheidszorg voor kwetsbare groepen. Die maatregelen lijken eenvoudig, maar zij vragen een bestuursketen die van landbouwbeleid tot gezondheidsinspectie en van laboratoriumcapaciteit tot consumentenvoorlichting goed op elkaar aansluit. Een gezin zonder betrouwbare waterbron, goede koeling, veilige marktcontrole of toegang tot snelle medische hulp loopt immers veel meer risico dan een gezin dat voedsel kan kopen, bewaren en bereiden onder gecontroleerde omstandigheden.
De nieuwe analyse maakt het probleem scherper zichtbaar, omdat 42 grote voedselgerelateerde gevaren zijn onderzocht in 194 landen over de periode van 2000 tot 2021. Daarbij gaat het om bacteriën, virussen, parasieten en chemische stoffen, waaronder ook metalen, rotavirus en Trypanosoma cruzi, de parasiet die de ziekte van Chagas veroorzaakt. Door die bredere benadering wordt voedselveiligheid niet langer zichtbaar als een verzameling losse incidenten, maar als een systeemprobleem waarin biologische besmetting, chemische vervuiling, zwakke regelgeving, klimaatdruk en ongelijkheid elkaar kunnen versterken.
Biologische gevaren blijven verantwoordelijk voor het grootste aantal ziektegevallen, omdat bacteriën, virussen en parasitaire infecties in 2021 samen ongeveer 860 miljoen voedselgerelateerde ziekten veroorzaakten. Chemische gevaren veroorzaakten echter een opvallend groot deel van de sterfte, omdat zij verantwoordelijk waren voor 73 procent van de overlijdens door besmet voedsel. Vooral anorganisch arseen en lood wegen zwaar, doordat zij worden gekoppeld aan hartziekten, kanker en langdurige gezondheidsschade die vaak pas zichtbaar wordt wanneer blootstelling al jaren heeft plaatsgevonden.
Die chemische dimensie maakt voedselveiligheid veel ingewikkelder dan gewone bederfcontrole of hygiëne in de keuken. Arseen, lood en methylkwik kunnen door natuurlijke processen en menselijke activiteiten in water, bodem en voedselketens terechtkomen, waarna zij vaak moeilijk of zelfs onmogelijk uit het voedsel te verwijderen zijn. Preventie aan de bron wordt daarom essentieel, met strengere industriële controle, betere landbouwpraktijken, milieuregels, monitoring en handhaving die voorkomen dat vervuiling pas wordt ontdekt wanneer mensen al langdurig zijn blootgesteld.
De economische schade laat zien dat voedselveiligheid ook een productiviteitsvraagstuk is. Voedselgerelateerde ziekten veroorzaakten in 2021 naar schatting 310 miljard Amerikaanse dollar aan productiviteitsverlies door tijd die mensen door ziekte niet konden werken. Wanneer rekening wordt gehouden met verschillen in levensduurte tussen landen, loopt die schatting op tot 647 miljard dollar, waardoor besmet voedsel niet alleen gezondheid ondermijnt, maar ook bedrijven verzwakt, inkomens aantast en nationale ontwikkeling afremt.
De ongelijkheid in de last blijft scherp zichtbaar, omdat Afrika en Zuidoost Azië samen bijna drie kwart van alle voedselgerelateerde ziektegevallen en ongeveer 60 procent van de wereldwijde sterfgevallen dragen. Kwetsbare gemeenschappen in lage en middeninkomenslanden worden het hardst geraakt, omdat toezicht vaak zwakker is, gezondheidszorg minder bereikbaar blijft, infrastructuur tekortschiet en gezinnen minder mogelijkheden hebben om risico’s te vermijden. Onveilig voedsel is daardoor geen neutraal gevaar, maar een crisis die het zwaarst drukt op mensen die al minder bescherming hebben.
Klimaatverandering en antimicrobiële resistentie maken het probleem nog gevaarlijker. Hogere temperaturen, overstromingen, droogte en veranderende neerslagpatronen kunnen besmettingsrisico’s vergroten, terwijl infecties moeilijker te behandelen worden wanneer bacteriën resistenter worden tegen medicijnen. Daarom pleit de WHO voor een One Health aanpak, waarbij menselijke gezondheid, diergezondheid, plantgezondheid en milieubeheer niet langer als aparte beleidsvelden worden behandeld, maar als één verbonden systeem dat alleen werkt wanneer ministeries, inspectiediensten, boeren, bedrijven en gezondheidsautoriteiten samen optrekken.
Suriname moet deze problemen van grote voedselmarkten goed volgen, omdat voedselveiligheid ook hier rechtstreeks raakt aan volksgezondheid, landbouw, visserij, importcontrole, schoolvoeding, straatverkoop, supermarkten, waterkwaliteit en milieuhandhaving. Als de Surinaamse samenleving gezonder, productiever en minder kwetsbaar wil worden, moeten we voedselveiligheid koppelen aan laboratoriumcapaciteit, inspectiediensten, koelketens, hygiënetraining, toezicht op zware metalen, consumentenvoorlichting en betere samenwerking tussen landbouw, volksgezondheid, milieu en handel. Er moet dus een sterker systeem gebouwd worden dat besmetting voorkomt voordat kinderen ziek worden, gezinnen inkomen verliezen en de samenleving pas achteraf ontdekt hoe duur zwakke controle werkelijk is.
De nieuwe WHO cijfers laten uiteindelijk zien dat onveilig voedsel een stille crisis is die te lang is behandeld als een reeks losse incidenten, terwijl de schade jaarlijks miljoenen levens raakt en honderden miljarden aan productiviteit vernietigt. Elke maaltijd kan gezondheid bouwen of ondermijnen, afhankelijk van de veiligheid van water, bodem, verwerking, opslag, distributie en bereiding. Landen die voedselveiligheid serieus nemen, beschermen daarom niet alleen consumenten, maar versterken kinderontwikkeling, arbeidskracht, handel, vertrouwen en de fundamenten van nationale gezondheid.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
