Met de grootst mogelijke bescheidenheid wil ik president Jennifer Simons vragen namens delen van het volk of er in de komende jaarrede, tussen de beleidsvoornemens en de gebruikelijke woorden over vertrouwen, ook ruimte kan worden gemaakt voor concrete antwoorden over wat de samenleving daadwerkelijk tegemoet kan zien. Wij veroorloven ons deze nederige suggestie omdat ouders, ondernemers, patiënten en werkzoekenden uiteindelijk moeten leven van wat beleid oplevert. Een regering mag verwachtingen uitspreken, maar behoort vervolgens uit te leggen hoeveel geld beschikbaar is, wie het werk uitvoert en wanneer burgers daarvan iets merken.
De staatsbezoeken en internationale ontmoetingen kunnen daarom vanaf nu in een openbaar overzicht waarin per reis staat welke afspraken zijn gemaakt, wat die hebben gekost en welke projecten inmiddels daadwerkelijk worden uitgevoerd. Wat wij missen, is een samenhangende verantwoording waarmee de samenleving de afstand tussen de ondertekening en het resultaat kan volgen. Diplomatie kan belangrijk werk opleveren, maar dat belang moet zichtbaar worden in investeringen, kennisoverdracht, handel en voorzieningen. De glimlach van alle reizende ministers staan doorgaans uitstekend op de foto, alleen laat de uitvoering zich daarmee nog niet beoordelen.
Het ministerie van Onderwijs behoort in de jaarrede een betere financiële positie te krijgen, zodat goedgekeurde plannen voor kwalitatieve scholen, goedbetaalde leerkrachten, degelijk lesmateriaal, voldoende leerkrachten en modern beroepsonderwijs ook kunnen worden uitgevoerd. Geef aan hoeveel extra middelen beschikbaar komen, wanneer die worden vrijgemaakt en welke achterstanden daarmee binnen het komende begrotingsjaar worden aangepakt. Kinderen die straks moeten werken met kunstmatige intelligentie, moderne productietechnieken en digitale dienstverlening hebben vandaag onderwijs nodig dat hen daarop voorbereidt. Hun ontwikkeling kan moeilijk worden geparkeerd totdat de staatskas zich comfortabel genoeg voelt.
Het ministerie van Economische Zaken, Ondernemerschap en Technologische Innovatie verdient eveneens voldoende uitvoeringsmiddelen, gekoppeld aan een programma dat ondernemers aantoonbaar verder helpt met financiering, vergunningen, scholing en toegang tot markten. Maak bekend hoeveel bedrijven ondersteuning krijgen, binnen welke termijn aanvragen worden afgehandeld en hoe ondernemers uit de districten en het binnenland worden bereikt. Wie lokale bedrijven wil laten meedoen aan de ontwikkeling van de energiesector, moet ook investeren in certificering, vakkennis en de mogelijkheid om opdrachten voor te financieren. Een uitnodiging voor een ondernemersbijeenkomst betaalt immers nog geen machine of opleiding.
Extra budget voor deze ministeries moet samengaan met duidelijke keuzes over de dekking, voldoende deskundige medewerkers en een betalingsplanning die voorkomt dat goedgekeurde projecten alsnog vastlopen. De jaarrede moet aangeven welke minder urgente uitgaven worden teruggebracht om onderwijs en ondernemerschap daadwerkelijk voorrang te geven. Ministers kunnen verantwoordelijkheid dragen wanneer zij over middelen en bevoegdheden beschikken, waarna hun prestaties ook zichtbaar moeten worden beoordeeld. Plannen laten indienen zonder een geloofwaardige route naar uitvoering is een dure manier om de administratie bezig te houden.
De verwachte start van de olieproductie uit GranMorgu in 2028 maakt het noodzakelijk dat de president duidelijk uitlegt hoe ver de inrichting van het nationale vermogensfonds inmiddels is gevorderd. Voor het Spaar en Stabilisatie Fonds ligt er al een wet van 30 december 2024, zodat de discussie verder moet gaan dan de aankondiging dat zo’n fonds belangrijk is. Welke onderdelen functioneren, welke moeten nog worden ingericht en op welke datum is het geheel operationeel? De samenleving moet kunnen zien wie het geld beheert, hoe onafhankelijk het toezicht is en hoe stortingen, opnames en resultaten openbaar worden verantwoord.
De president sprak in januari zelf het streven uit om de wetgeving rond het fonds uiterlijk medio 2026 af te ronden, met onafhankelijke bestuurders en verplichte jaarlijkse rapportage. De komende jaarrede is daarom het moment om aan te geven wat van die toezegging is gerealiseerd en welke werkzaamheden nog openstaan. Hetzelfde geldt voor de deskundigheid binnen de overheid om contracten te beoordelen, belastinginkomsten te controleren en milieueisen te handhaven. Toekomstige olieopbrengsten mogen geen excuus worden om noodzakelijke hervormingen vooruit te schuiven, want voor de grote geldstroom moeten de wetten en de controle mechanisme functioneren.
Voor de landbouwsector verwachten wij een uitvoeringsprogramma dat per productiegebied duidelijk maakt welke problemen met irrigatie, ontwatering, landbouwwegen, opslag en afzet worden opgelost en hoeveel geld daarvoor beschikbaar is. De regering moet aangeven hoe boeren toegang krijgen tot betaalbare financiering, betrouwbare begeleiding en voorzieningen waarmee hun producten de markt in goede staat bereiken. Daarbij horen meetbare doelen voor productie, verwerking en de levering van lokaal voedsel aan bijvoorbeeld scholen en zorginstellingen. Wie voedselzekerheid tot prioriteit verklaart, moet kunnen vertellen welke boer komend seizoen onder betere omstandigheden kan produceren.
De medische sector verdient een even concrete uiteenzetting over de beschikbaarheid van medicijnen, de betaling van zorgverleners, het behoud van personeel en de bereikbaarheid van noodzakelijke behandelingen. Burgers moeten kunnen volgen welke tekorten worden aangepakt, hoe wachtlijsten worden teruggebracht en welke voorzieningen buiten Paramaribo worden versterkt. Publiceer daarom termijnen voor betalingen, verbeteringen in de bevoorrading en het herstel van essentiële apparatuur. Een patiënt kan zijn behandeling niet uitstellen tot het volgende beleidsdocument gereed is, en een zorgverlener kan zijn verantwoordelijkheid alleen behoorlijk dragen als de noodzakelijke middelen beschikbaar zijn.
De veiligheid van het land vraagt ook om een herkenbaar budget en een uitvoerbaar programma voor cybersecurity, met duidelijke verantwoordelijkheden voor de bescherming van overheidsgegevens en essentiële dienstverlening. Welke instanties bewaken de systemen, wie coördineert de reactie op een aanval en hoe wordt gecontroleerd of ziekenhuizen, nutsbedrijven en overheidsdiensten na een incident kunnen blijven functioneren? Daar horen deskundige medewerkers, periodieke beveiligingsonderzoeken, geteste herstelprocedures en scholing van personeel bij. Een regering die digitalisering aankondigt, moet tegelijkertijd uitleggen hoe zij voorkomt dat burgers en bedrijven afhankelijk worden van onvoldoende beschermde systemen.
Bij de SLM moet de jaarrede eindelijk inzicht geven in de financiële voorwaarden waaronder de staat steun verleent en in de resultaten die daartegenover moeten staan. Financiën maakte in augustus bekend dat de maatschappij ongeveer 2 miljoen Amerikaanse dollar per maand ontvangt en dat middelen worden verstrekt ondanks het uitblijven van jaarverslagen. De raad van commissarissen heeft daarbij aangegeven dat niet iedere maand hetzelfde bedrag wordt opgenomen en dat inmiddels een nieuw onderzoek naar de schuldpositie is uitgevoerd. Die toelichting maakt actuele, controleerbare cijfers des te noodzakelijker, zodat de samenleving zelf kan beoordelen of herstel werkelijk dichterbij komt.
De president moet laten zien hoeveel inmiddels aan de SLM is verstrekt, welke terugbetalingsafspraken gelden, wanneer de achterstallige jaarrekeningen beschikbaar komen en op welke prestaties verdere steun wordt beoordeeld. Maak duidelijk welke verbetering wordt verlangd in de dienstverlening, de kostenbeheersing en de afhankelijkheid van de overheid, inclusief het moment waarop de gekozen aanpak wordt heroverwogen. Een leningsovereenkomst is pas geloofwaardig als er een onderbouwde mogelijkheid tot terugbetaling bestaat. Nationale trots verdient zorgvuldig bestuur, zeker wanneer de rekening wordt betaald door dezelfde burgers voor wie elders voortdurend financiële grenzen worden aangevoerd.
Ook over de EBS verwachten wij een concreet hervormingsprogramma dat duidelijk maakt hoe gezinnen en ondernemers betrouwbare stroom krijgen tegen betaalbare tarieven, met zichtbare verbeteringen in de bedrijfsvoering en controleerbare investeringen. De Energie Autoriteit heeft zelf aangedrongen op transparantie over kosten en tarieven en duidelijke eisen voor onderhoud en leveringszekerheid. Maak daarom openbaar wat de productie en inkoop van elektriciteit werkelijk kosten, hoe netwerkverliezen worden teruggedrongen en welke besparingen binnen het bedrijf worden gerealiseerd voordat opnieuw een beroep op de portemonnee van de samenleving wordt gedaan.
Geef een uiteenzetting aan de samenleving welke investeringen in zonnestroom, opslag en modernisering van het elektriciteitsnet worden doorgerekend, binnen welke termijn die worden uitgevoerd en welk voordeel daarvan bij de afnemer terechtkomt. Gerichte ondersteuning voor kwetsbare huishoudens moet een duidelijke financiering krijgen, zodat betaalbaarheid ook op langere termijn kan worden volgehouden. De jaarrede moet meetbare afspraken bevatten over minder storingen, correcte tender processen en tijdige afhandeling van klachten, want de elektriciteitsmeter mag niet het enige onderdeel van de hervorming zijn dat aantoonbaar vooruitgaat.
Voor ondernemers in het binnenland moet de jaarrede duidelijk maken welke moderne betaalvoorzieningen worden ontwikkeld en hoe die betaalbaar, veilig en praktisch bereikbaar worden gemaakt. Daar hoort een serieus onderzoek bij naar betalingen op basis van blockchain, met concrete proefprojecten wanneer die aantoonbare voordelen bieden in kosten, snelheid en toegankelijkheid. Tegelijk moeten verbindingen, stroomvoorziening, toezicht, gebruiksgemak en bescherming tegen fraude vanaf het begin worden meegenomen. Een ondernemer die ver van een bankkantoor werkt, moet klanten kunnen bedienen en betalingen kunnen ontvangen zonder dat zijn woonplaats hem economisch buitenspel zet.
De bescherming van het bos en de ecosystemen moet vervolgens worden vertaald in voldoende middelen voor toezicht, openbare informatie over vergunningen en aantoonbare handhaving tegen illegale houtkap en vervuilende activiteiten. De regering behoort uit te leggen hoe rivieren en leefgebieden worden beschermd, hoe schade wordt hersteld en hoe de rechten en kennis van inheemse en tribale gemeenschappen worden betrokken bij besluiten. Ook moet duidelijk zijn welke instantie ingrijpt wanneer economische activiteiten de leefomgeving aantasten. Het bos verdient tijdens internationale bijeenkomsten kennelijk gemakkelijk bewondering, maar de geloofwaardigheid daarvan wordt bepaald door wat er thuis daadwerkelijk wordt beschermd.
Een geloofwaardige jaarrede kan Suriname verder helpen wanneer iedere belangrijke toezegging wordt gekoppeld aan een bedrag, een verantwoordelijke bewindspersoon, een uitvoeringsdatum en een openbaar verslag over de voortgang. Laat de regering ieder kwartaal melden wat is afgerond, wat vertraging heeft opgelopen en welke maatregelen volgen wanneer resultaten uitblijven. Daarmee krijgen het parlement en de samenleving de mogelijkheid om beleid te beoordelen voordat opnieuw een jaar is verstreken. Vertrouwen groeit wanneer bestuurders hun beloften toetsbaar maken en ook zichtbaar verantwoordelijkheid nemen voor wat niet is gelukt.
Geachte president, wij hopen dat deze bijzonder nederige suggesties een plaats mogen krijgen in uw jaarrede, omdat de samenleving recht heeft op antwoorden. Achter iedere begrotingspost staan mensen die onderwijs nodig hebben, een bedrijf proberen op te bouwen, op medische zorg wachten of hun leefomgeving willen beschermen. De foto’s waar uw gehele regeerteam lachend staan mogen gerust blijven verschijnen, mits de resultaten voortaan even goed in beeld komen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
