De Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname (VIDS) heeft haar collectieve resoluties over de Wet Bescherming Woon en Leefgebieden overhandigd aan het Kabinet van de President. Daarmee leggen de inheemse gemeenschappen opnieuw een fundamenteel probleem bloot dat Suriname al decennialang voor zich uitschuift, de erkenning van de collectieve grondenrechten van de oorspronkelijke bewoners van het land. De documenten werden in ontvangst genomen door Theresia Cirino, lid van de presidentiële werkgroep Grondenrechten en Decentralisatie. De boodschap van VIDS is echter allesbehalve vrijblijvend. De organisatie maakt duidelijk dat een wettelijke regeling die slechts tijdelijk bescherming biedt, maar tegelijkertijd de kern van het grondrechtenvraagstuk ongemoeid laat, geen duurzame oplossing vormt. De voorgestelde wet moet inheemse en tribale gemeenschappen tijdelijk beschermen tegen nieuwe houtkap, goud, zandwinnings, mijnbouw en grootschalige landbouwconcessies binnen een straal van vijf kilometer rond dorpskernen. Op papier klinkt dat als bescherming.
In de praktijk dreigt volgens VIDS echter een regeling te ontstaan die vooral de indruk van bescherming wekt, terwijl de werkelijke traditionele leefgebieden buiten de beschermingszone vogelvrij blijven. De vijfkilometergrens vormt daarbij een van de grootste pijnpunten. Traditionele leefgebieden van inheemse gemeenschappen eindigen immers niet bij een denkbeeldige cirkel rond een dorpskern. Jachtgebieden, kostgronden, visgronden, waterbronnen, heilige plaatsen en andere gebieden die van generatie op generatie worden gebruikt, liggen vaak ver buiten de bebouwde omgeving. Een wettelijke beschermingszone die deze werkelijkheid negeert, kan daardoor eerder nieuwe conflicten creëren dan bestaande conflicten voorkomen. Nog fundamenteler is dat de voorgestelde wet het collectieve eigendomsrecht niet erkent. De grond blijft domeingrond. Daarmee blijft de staat uiteindelijk bepalen wie rechten op de grond krijgt en welke economische activiteiten daarop mogen plaatsvinden. Juist dat mechanisme heeft in het verleden geleid tot conflicten over concessies, mijnbouw, houtkap en andere activiteiten binnen gebieden die door inheemse gemeenschappen traditioneel worden bewoond en gebruikt.
De VIDS verzet zich daarom tegen een benadering waarin tijdelijke bescherming als eindstation wordt gepresenteerd. Volgens de organisatie moet de regering niet opnieuw genoegen nemen met een tussenoplossing, terwijl de fundamentele wettelijke erkenning van de rechten van inheemse volken opnieuw wordt doorgeschoven. Het is ons volste recht als Surinamers om op te komen voor onze rechten. Die uitspraak raakt de kern van het conflict. De inheemse gemeenschappen vragen geen gunst, maar juridische zekerheid over gebieden die zij al generaties lang bewonen, gebruiken en beschermen. De resoluties zijn het resultaat van overleg tussen dorpshoofden, grote VIDS-conferenties en recente krutu’s. De breed gedragen standpunten laten zien dat het niet gaat om het bezwaar van enkele individuele dorpsbesturen, maar om een collectieve roep om erkenning en rechtszekerheid. VIDS vraagt de regering daarom om de wet niet af te kondigen in de huidige vorm. Daarnaast wordt aangedrongen op erkenning van het collectieve eigendomsrecht en juridische bescherming van de volledige traditionele leefgebieden. Ook moet de concessieverlening voor mijnbouw, houtkap, zandwinning en goudwinning binnen inheemse territoria worden stopgezet zolang de rechten van de gemeenschappen niet daadwerkelijk zijn geregeld.
Daarmee wordt een directe verbinding gelegd met het Kali’na en Lokono vonnis van het Inter Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens. De volledige uitvoering van dit vonnis blijft volgens VIDS noodzakelijk. Het is moeilijk vol te houden dat Suriname zijn internationale verplichtingen serieus neemt wanneer uitspraken die juist betrekking hebben op de rechten van inheemse gemeenschappen onvoldoende worden uitgevoerd. Ook het principe van Free, Prior and Informed Consent (FPIC) moet volgens VIDS worden gerespecteerd. Economische activiteiten die gevolgen hebben voor inheemse gebieden mogen niet langer worden behandeld als een uitsluitend administratieve aangelegenheid van de staat. Gemeenschappen moeten vooraf, vrij en op basis van volledige informatie kunnen instemmen met activiteiten die hun leefomgeving raken. Daarbij hoort ook juridische erkenning van het traditioneel gezag van kapiteins, basya’s en stamhoofden. Zolang deze gezagsstructuren onvoldoende wettelijke erkenning krijgen, blijft de positie van de gemeenschappen kwetsbaar tegenover overheid, bedrijven en concessiehouders. Dat het vraagstuk al zolang aansleept, maakt de kritiek van VIDS des te scherper. Sinds 2000 zijn we bezig met het demarkeren van onze gebieden. We hebben de meeste gebieden inmiddels in kaart gebracht.
Als het aan mij lag, is het morgen al af. Maar het is aan de regering. Die woorden leggen de verantwoordelijkheid waar zij volgens de inheemse gemeenschappen hoort, bij de overheid. De gebieden zijn grotendeels in kaart gebracht, de standpunten zijn vastgelegd en de juridische verplichtingen zijn bekend. Wat ontbreekt, is politieke daadkracht om de volgende stap daadwerkelijk te zetten. De overhandiging van de resoluties is daarmee meer dan een formele overdracht van documenten. Het is opnieuw een signaal dat tijdelijke bescherming niet mag worden gebruikt als substituut voor structurele rechtszekerheid. Zolang de collectieve grondenrechten niet wettelijk zijn erkend, blijven inheemse gemeenschappen afhankelijk van besluiten van een staat die tegelijkertijd optreedt als beheerder van de grond en als verlener van concessies. Suriname staat daarmee opnieuw voor een fundamentele keuze. De regering kan vasthouden aan tijdelijke regelingen en het dossier verder laten voortbestaan of daadwerkelijk werk maken van erkenning, bescherming en uitvoering van de rechten van de oorspronkelijke bewoners. De resoluties van VIDS maken in elk geval duidelijk dat de inheemse gemeenschappen niet van plan zijn hun rechten opnieuw naar de achtergrond te laten verdwijnen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
