De waarschuwing van 26 leden van het Openbaar Ministerie aan De Nationale Assemblée is geen gewone juridische kanttekening bij een wetsvoorstel. Het is een duidelijke waarschuwing vanuit het hart van de Surinaamse rechtsstaat. Officieren van justitie en de procureur generaal trekken gezamenlijk aan de bel omdat zij vrezen dat voorgestelde wijzigingen van de Grondwet, het Reglement op de Inrichting en Samenstelling van de Rechterlijke Macht en de Wet Rechtspositie Rechterlijke Macht de onafhankelijkheid, continuïteit en rechtspositie van de rechterlijke macht kunnen verzwakken. Dat deze brief bovendien verschijnt op dezelfde dag waarop ook het Hof van Justitie, ondertekend door alle rechters, het parlement schriftelijk heeft benaderd, maakt het extra zwaar. Dit gaat niet langer om een geïsoleerde kritiek van één functionaris of één instituut. Het is een breed signaal vanuit de rechterlijke keten dat de voorgestelde hervormingen niet lichtvaardig mogen worden behandeld. Het OM benadrukt nadrukkelijk dat het niet tegen modernisering is. Het instituut heeft volgens de brief actief bijgedragen aan het congres over versterking van de Rechterlijke Macht en zelf voorstellen gedaan om de organisatie slagvaardiger te maken.
Denk aan een roulatiesysteem voor de procureur generaal, uitbreiding van het aantal advocaten generaal en de instelling van een Raad van het Openbaar Ministerie. Daarmee wordt een belangrijk onderscheid blootgelegd. Hervorming is niet het probleem. Het probleem ontstaat wanneer hervorming leidt tot meer bestuurlijke invloed op instellingen die juist onafhankelijk moeten kunnen functioneren. De positie van de procureur generaal vormt daarbij een van de meest gevoelige punten. Het voorstel om de benoeming niet langer voor het leven te laten gelden, roept volgens het OM fundamentele vragen op over onafhankelijkheid. Een functionaris die afhankelijk wordt van een tijdelijke benoeming kan kwetsbaarder worden voor politieke of bestuurlijke druk, zeker wanneer daar onvoldoende stevige waarborgen tegenover staan. Juist daarom is de formulering dat de ambtstermijn ten hoogste zeven jaar bedraagt volgens het OM problematisch. Het woord ‘ten hoogste’ kan immers betekenen dat een benoeming ook voor een kortere periode kan plaatsvinden.
Dat creëert ruimte voor onzekerheid en mogelijk beïnvloeding. Het OM kiest daarom voor een duidelijke ondergrens, een ambtstermijn van ten minste zeven jaar. Ook de voorgestelde benoeming van advocaten generaal roept vragen op. Dat het Hof van Justitie daarbij geen adviesrol zou krijgen, wordt door het OM als een ernstige tekortkoming gezien. Wanneer rechterlijke instituties zelf onvoldoende betrokken worden bij beslissingen die rechtstreeks raken aan hun onafhankelijkheid, ontstaat een bestuurlijke constructie waarin de scheiding der machten steeds kwetsbaarder wordt. Daar komt nog een ander probleem bij, de wetgeving lijkt volgens het OM onvoldoende op elkaar afgestemd. De voorgestelde grondwetswijziging spreekt over twee tot vier advocaten generaal, terwijl het RIS nog uitgaat van twee. Dat lijkt misschien een technisch verschil, maar achter dergelijke inconsistenties schuilt een groter probleem. Een rechtsstaat kan niet functioneren op basis van wetgeving die elkaar op essentiële onderdelen tegenspreekt. Ook de positie van de hoofdofficieren van Justitie verdient volgens het OM nadrukkelijk aandacht.
Zij zouden deel moeten uitmaken van het voorgestelde College van Bestuur of de Raad van het Openbaar Ministerie. Het is moeilijk uit te leggen waarom de mensen die dagelijks verantwoordelijkheid dragen voor de operationele werking van het OM buiten een dergelijke structuur zouden worden gehouden. Nog gevoeliger ligt de financiële rechtspositie van leden van de Rechterlijke Macht. Het OM spreekt over een drastische verslechtering van bestaande aanspraken en arbeidsvoorwaarden. Dat raakt niet alleen de portemonnee van individuele rechters en functionarissen. Het raakt aan rechtszekerheid, vertrouwen en behoorlijk bestuur. Een onafhankelijke rechterlijke macht moet niet alleen op papier onafhankelijk zijn. Die onafhankelijkheid moet ook institutioneel, financieel en juridisch worden beschermd. Wie de rechtspositie van rechters ingrijpend verandert zonder overtuigende overgangsregelingen en zonder voldoende bescherming van verworven rechten, loopt het risico dat het vertrouwen in de instituties wordt aangetast. De voorgestelde verschillen in pensioengerechtigde leeftijd binnen de Rechterlijke Macht voegen daar nog een extra vraagstuk aan toe. Ongelijke behandeling binnen dezelfde institutionele structuur vraagt om een zeer sterke rechtvaardiging.
Zonder die duidelijkheid kan hervorming gemakkelijk worden ervaren als willekeur in plaats van modernisering. De kern van deze discussie is daarom veel groter dan de afzonderlijke wetsartikelen. Het gaat om de vraag hoeveel ruimte politiek en bestuur mogen krijgen tegenover instituties die juist onafhankelijk moeten opereren. Het OM waarschuwt terecht dat aantasting van het gezag van het Openbaar Ministerie en de Rechterlijke Macht uiteindelijk niet beperkt blijft tot de rechtszaal. Een rechtsstaat waarin burgers, bedrijven en investeerders twijfelen aan de onafhankelijkheid van justitie betaalt daarvoor een hoge prijs. Rechtszekerheid is immers geen luxe. Het is een fundament onder economische ontwikkeling, investeringen en maatschappelijk vertrouwen. DNA staat daarmee voor een verantwoordelijkheid die verder reikt dan het aannemen of verwerpen van enkele amendementen. Het parlement moet voorkomen dat onder het mom van modernisering structuren worden gecreëerd die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht juist verzwakken. De boodschap van het OM kan moeilijker en duidelijker worden geformuleerd. Het instituut vraagt niet om privileges. Het vraagt om waarborgen en precies daar hoort het debat over deze hervormingen te beginnen, niet bij de vraag hoeveel macht de politiek kan organiseren, maar bij de vraag hoeveel onafhankelijkheid de rechtsstaat absoluut moet behouden.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
