De hervormingsplannen voor de rechterlijke macht dreigen uit te draaien op een ernstige verzwakking van het Surinaamse rechtssysteem. Dat was de duidelijke waarschuwing van Hofpresident Iwan Rasoelbaks bij de opening van het nieuwe zittingsjaar van de rechterlijke macht. In aanwezigheid van onder anderen parlementsvoorzitter Ashwin Adhin en vicepresident Gregory Rusland maakte hij duidelijk dat ingrijpende wetswijzigingen niet los kunnen worden gezien van de praktische gevolgen voor de rechterlijke organisatie. Volgens Rasoelbaks is het Hof van Justitie tot nu toe onvoldoende betrokken bij de plannen van de wetgevende macht. Dat gebrek aan overleg is opmerkelijk, juist omdat de voorgestelde veranderingen rechtstreeks gevolgen kunnen hebben voor de bezetting, deskundigheid en continuïteit van de rechterlijke macht. Een van de meest verstrekkende voorstellen is de verlaging van de pensioengerechtigde leeftijd van rechters naar 65 jaar. Op papier kan een dergelijke maatregel worden gepresenteerd als een algemene hervorming, maar binnen de huidige personele situatie van het Hof heeft zij potentieel ontwrichtende gevolgen. Tien rechters zouden volgens Rasoelbaks direct uit de rechterlijke macht verdwijnen. Daarmee wordt een bestaand probleem aanzienlijk groter.
Suriname beschikt momenteel over 45 rechters, terwijl er volgens de rechterlijke organisatie 60 nodig zijn om de werkzaamheden adequaat op te vangen. Het vertrek van tien rechters zou het tekort dus in één klap fors vergroten. De gevolgen daarvan zouden niet beperkt blijven tot de interne organisatie van het Hof. Minder rechters betekent immers een hogere werkdruk, minder capaciteit om zaken tijdig te behandelen en een groter risico op verdere vertraging binnen de rechtspleging. Nog zorgwekkender is het vooruitzicht op langere termijn. Wanneer er niet snel voldoende nieuwe rechters instromen, dreigt de rechterlijke macht in de komende tien jaar opnieuw met een groot personeelsprobleem te worden geconfronteerd. De huidige bezetting veroudert geleidelijk, terwijl de instroom van nieuwe rechters niet gelijke stap houdt met de uitstroom. Daarmee raakt de discussie over de pensioengerechtigde leeftijd direct aan een fundamenteler probleem, personeelsplanning. Hervormingen van de rechterlijke macht kunnen niet uitsluitend worden benaderd vanuit juridische of politieke uitgangspunten. Iedere wijziging van de leeftijdsgrens moet worden gekoppeld aan een realistisch plan voor opleiding, selectie en instroom van nieuwe rechters.
Volgens Rasoelbaks is het noodzakelijk om in 2027 met de nieuwe opleiding te beginnen. Dat tijdspad is cruciaal. Een rechter wordt immers niet van de ene op de andere dag opgeleid. Wanneer ervaren rechters tegelijkertijd vertrekken en de opvolging pas jaren later beschikbaar komt, ontstaat een structureel gat dat niet eenvoudig kan worden gedicht. Naast de personele gevolgen richtte de Hofpresident zijn aandacht op de voorgenomen instelling van een derde rechtsprekende instantie. Ook daar ligt volgens hem een belangrijke verantwoordelijkheid bij de wetgever. De onafhankelijkheid en deskundigheid van een dergelijke hoogste rechterlijke instantie mogen volgens Rasoelbaks niet afhankelijk worden gemaakt van politieke of bestuurlijke omstandigheden. Daarvoor zijn stevige constitutionele waarborgen noodzakelijk. Rechters van de hoogste instantie zouden voor het leven moeten worden benoemd en ten minste tien jaar ervaring als rechter moeten hebben. Zonder dergelijke voorwaarden bestaat het risico dat een instantie wordt gecreëerd die weliswaar formeel als hoogste rechter fungeert, maar onvoldoende ervaring en onafhankelijkheid bezit om die positie daadwerkelijk te dragen. De waarschuwing van Rasoelbaks legt daarmee een bredere zwakte in het hervormingsproces zichtbaar.
Het aanpassen van wetten en structuren is relatief eenvoudig, het waarborgen van een goed functionerende rechterlijke macht vereist veel meer. Het gaat om mensen, opleiding, ervaring, continuïteit en institutionele onafhankelijkheid. Juist daarom is het problematisch wanneer de rechterlijke macht pas wordt geconfronteerd met de gevolgen van hervormingen nadat de belangrijkste politieke keuzes al zijn gemaakt. Een rechterlijke organisatie die zelf niet of onvoldoende wordt betrokken bij veranderingen die haar functioneren rechtstreeks raken, kan nauwelijks invloed uitoefenen op de praktische uitvoerbaarheid ervan. De oproep van de Hofpresident is daarmee vooral een waarschuwing aan de wetgever om hervormingen niet te reduceren tot wetswijzigingen op papier. Een verzwakte rechterlijke macht raakt uiteindelijk de rechtsstaat als geheel. Zonder voldoende rechters, zonder tijdige instroom en zonder harde garanties voor onafhankelijkheid dreigt een hervorming die bedoeld is om de rechtspraak te versterken, juist nieuwe kwetsbaarheden te creëren. De komende periode zal daarom niet alleen moeten draaien om de vraag welke nieuwe rechterlijke structuren Suriname wil invoeren, maar vooral om de voorwaarden waaronder die structuren daadwerkelijk onafhankelijk, deskundig en werkbaar kunnen functioneren. Het Hof heeft inmiddels duidelijk gemaakt dat de grenzen van wat organisatorisch en institutioneel verantwoord is, in zicht komen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
