De hervorming van het Surinaamse belastingstelsel wordt opnieuw gepresenteerd als een noodzakelijke stap naar meer duidelijkheid, uniformiteit en efficiëntie. De Commissie van Rapporteurs, onder voorzitterschap van drs. Rabindre Parmessar, heeft inmiddels overleg gevoerd met de Belastingdienst Suriname en de Kamer van Koophandel en Fabrieken (KKF) over de voorgestelde Algemene Wet Belastingen. Maar achter de juridische termen en ambtelijke presentaties schuilt een veel fundamenteler probleem, Suriname heeft niet alleen behoefte aan nieuwe belastingregels, maar vooral aan een belastingstelsel dat daadwerkelijk eerlijk, uitvoerbaar en geloofwaardig is. De eerste bespreking met directeur van de Belastingdienst Suriname, Marita Lautan-Wijnerman, draaide onder meer om algemene bepalingen, uniforme begrippen, belastingaanslagen en het fiscale identificatienummer. De bedoeling van de nieuwe wet is om de formele regels uit verschillende belastingwetten zoveel mogelijk samen te brengen en te standaardiseren. Een versnipperd belastingstelsel met verschillende definities en procedures maakt handhaving ingewikkeld en creëert ruimte voor willekeur en interpretatie. De grootste uitdaging ligt niet in het herschrijven van wetsartikelen, maar in de toepassing ervan.
Een belastingwet kan nog zo modern zijn, als de Belastingdienst onvoldoende capaciteit, technologie, controlemechanismen en deskundigheid heeft, blijft de hervorming grotendeels een papieren exercitie. Suriname heeft in het verleden vaker gezien dat ambitieuze wetgeving wordt ingevoerd zonder dat de uitvoeringsorganisatie voldoende is voorbereid. Daar komt een ander gevoelig punt bij, de rechten van belastingplichtigen. Tijdens de bespreking is terecht aandacht besteed aan teruggaaf van belastingen en andere verplichtingen en rechten. De burger en ondernemer mogen niet worden gereduceerd tot een nummer waarop uitsluitend belasting kan worden geheven. Een moderne belastingdienst moet niet alleen efficiënt innen, maar ook transparant handelen, fouten corrigeren en burgers daadwerkelijk rechtsbescherming bieden. Juist daar ligt een gevaar. Wanneer de bevoegdheden van de Belastingdienst worden uitgebreid, moeten de waarborgen voor belastingplichtigen minstens even sterk worden geregeld. Dat geldt in het bijzonder voor digitale audits en de toegang tot bedrijfsgegevens. De overheid beschikt door digitalisering over steeds meer mogelijkheden om ondernemingen en personen te controleren.
Dat kan belastingontduiking bestrijden, maar zonder duidelijke wettelijke grenzen kan dezelfde technologie uitgroeien tot een instrument van buitensporige overheidsmacht. De opmerkingen van de KKF zijn daarom van groot belang. Widjendra Baboelal heeft namens de organisatie onder meer gewezen op de enorme omvang van de informele sector en de gevolgen daarvan voor ondernemers die wel formeel belasting betalen. Dit is misschien wel een van de meest zwakke plekken van het Surinaamse belastingstelsel. Een ondernemer die zich netjes registreert, personeel opgeeft, belasting afdraagt en aan administratieve verplichtingen voldoet, staat in directe concurrentie met ondernemingen die buiten het formele systeem opereren. Als de overheid vervolgens vooral de geregistreerde bedrijven steeds verder controleert en belast, terwijl de informele sector grotendeels buiten beeld blijft, ontstaat geen eerlijker belastingstelsel maar een systeem waarin gehoorzaamheid wordt bestraft. Dat probleem kan niet worden opgelost door alleen strengere regels op te stellen. Niet geregistreerde bedrijven moeten daadwerkelijk worden opgespoord, geregistreerd en begeleid richting de formele economie. Tegelijkertijd moeten de kosten en administratieve lasten van formalisering niet zo hoog worden dat kleine ondernemers juist worden ontmoedigd om zich te registreren. Ook de voorgestelde termijn van één jaar voor de betaling van een belastingaanslag verdient serieuze aandacht.
Een dergelijke termijn kan voor sommige ondernemingen werkbaar zijn, maar voor anderen kan een aanslag uitgroeien tot een financiële molensteen. Daarom moeten duidelijke betalingsregelingen, bezwaarprocedures en bescherming tegen disproportionele maatregelen onderdeel zijn van een evenwichtig systeem. Hetzelfde geldt voor boetes. Het voorstel om boetebedragen af te stemmen op de omvang van ondernemingen is essentieel. Een vaste boete kan voor een groot bedrijf nauwelijks betekenis hebben, terwijl dezelfde boete voor een kleine ondernemer het voortbestaan van de onderneming kan bedreigen. Gelijke behandeling betekent niet automatisch dat iedereen exact hetzelfde bedrag moet betalen. Rechtvaardigheid vereist proportionaliteit. De discussie over het fiscale identificatienummer en de mogelijke invoering van een burgerservicenummer laat bovendien zien dat de hervorming verder reikt dan alleen belastinginning. Een centraal identificatiesysteem kan de overheid helpen om gegevens beter te koppelen en fraude tegen te gaan. Maar juist daarom moeten privacy, gegevensbescherming en controle op het gebruik van persoonsgegevens glashelder worden geregeld. Efficiëntie mag nooit een excuus worden voor onbeperkte toegang tot persoonlijke informatie. De vraag naar de toegang van de Belastingdienst tot gegevens van de KKF maakt dit probleem concreet. Informatie uitwisseling tussen overheidsinstanties kan nuttig en noodzakelijk zijn, maar toegang tot gegevens moet gebaseerd zijn op duidelijke wettelijke bevoegdheden, doelbinding en controle.
De overheid mag niet redeneren dat zij alles moet kunnen zien omdat zij belasting int. Suriname staat voor een noodzakelijke belastinghervorming. Daarover bestaat weinig discussie. Maar hervorming mag niet worden verward met simpelweg meer regels, meer controle en meer bevoegdheden voor de overheid. Een echte belastinghervorming moet het vertrouwen tussen staat, burger en ondernemer herstellen. De Algemene Wet Belastingen kan een belangrijke basis vormen voor een moderner systeem. Maar alleen als de wet niet uitsluitend wordt geschreven vanuit het perspectief van de belastingontvanger. De belangen van de belastingbetaler, de kleine ondernemer en de formele economie moeten even zwaar wegen. De komende behandeling in het parlement moet daarom verder gaan dan artikelsgewijze technische discussies. Het parlement moet bewaken dat deze wet geen instrument wordt waarmee de overheid gemakkelijker geld kan innen zonder zelf voldoende verantwoording af te leggen. Suriname heeft geen behoefte aan een belastingstelsel dat alleen streng is. Het land heeft behoefte aan een systeem dat streng is waar fraude en ontduiking plaatsvinden, maar rechtvaardig en menselijk waar burgers en ondernemers te goeder trouw handelen. Zonder die balans dreigt de belastinghervorming vooral een uitbreiding van de macht van de overheid te worden, terwijl de fundamentele ongelijkheid tussen formele en informele economie blijft bestaan. Een nieuwe wet is gemakkelijk aangenomen. Een eerlijk belastingstelsel bouwen is veel moeilijker. Precies daar ligt de werkelijke test voor de regering, de Belastingdienst en het parlement.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
