Met een ingreep die officieel meer duidelijkheid moet brengen, maar tegelijkertijd nieuwe vragen oproept over de politieke kracht van industriële lobby’s, heeft de Europese Unie besloten verschillende palmoliederivaten onder haar ontbossingswet te brengen en leer, runderhuiden en huiden juist van de lijst te verwijderen. Importeurs van de nieuwe palmolieproducten krijgen tot 30 December 2027 om hun handelsketens volledig controleerbaar te maken, waarna zij moeten aantonen dat de gebruikte grondstoffen niet afkomstig zijn van land dat na 31 December 2020 is ontbost. De aanpassing wordt door Brussel gepresenteerd als een technische verfijning van de wet, maar achter de nieuwe productcodes gaat een harde strijd schuil tussen klimaatambities, handelsbelangen, administratieve kosten en industrieën die proberen te voorkomen dat hun producten door strengere Europese voorwaarden uit de markt worden gedrukt.
De Europese ontbossingsverordening richt zich op grondstoffen en producten die nauw verbonden zijn met het verdwijnen en aantasten van bossen, waaronder palmolie, soja, koffie, cacao, hout, rubber en rundvee. Bedrijven die dergelijke goederen in Europa verkopen of vanuit de Europese markt exporteren, moeten de herkomst ervan kunnen reconstrueren tot aan het productiegebied, controleren of de plaatselijke wetgeving werd nageleefd en via een zorgvuldigheidsverklaring bevestigen dat het ontbossingsrisico verwaarloosbaar is. De regelgeving verandert daardoor een milieudoelstelling in een handelsvoorwaarde, omdat producenten zonder betrouwbare geografische gegevens, leveranciersdocumentatie en digitale traceerbaarheid hun toegang tot een van de grootste consumentenmarkten ter wereld kunnen verliezen.
Brussel heeft de invoering van het stelsel inmiddels tweemaal uitgesteld nadat handelspartners, bedrijven en verschillende Europese lidstaten waarschuwden dat de administratieve infrastructuur onvoldoende gereed was. Brazilië, Indonesië en de Verenigde Staten behoorden tot de landen die stelden dat de nalevingskosten hun exporteurs zouden schaden en vooral kleinere producenten buiten de Europese markt konden drukken. De Europese Commissie hield de kern van de wet overeind, maar koos tegelijk voor langere voorbereidingstermijnen, vereenvoudigde procedures en een nieuwe beoordeling van de goederen die daadwerkelijk onder de verplichtingen moeten vallen. Daarmee probeert Europa zijn klimaatbeleid te beschermen zonder een handelsconflict te veroorzaken met landen die de regels ervaren als een groene grensheffing vermomd als natuurbeleid.
Het meest omstreden onderdeel van de nieuwe productlijst is de verwijdering van leer, runderhuiden en huiden, omdat de leerindustrie jarenlang heeft aangevoerd dat deze materialen hoofdzakelijk restproducten zijn van de vleesketen en daarom geen zelfstandige uitbreiding van de rundveehouderij veroorzaken. Volgens die redenering wordt een rund niet gefokt omdat de industrie zijn huid nodig heeft, maar ontstaat leer nadat het dier voor vlees is geslacht, waardoor het onderwerpen van de huid aan volledige ontbossingscontrole vooral administratieve lasten zou opleveren zonder aantoonbaar veel extra bos te beschermen. Milieuorganisaties bestrijden deze voorstelling, omdat de verkoop van ieder onderdeel van een dier de totale economische waarde van rundveeteelt verhoogt en daarmee indirect kan bijdragen aan uitbreiding van landbouwgrond ten koste van bossen.
De eigen cijfers van de Europese Commissie maken de keuze nog gevoeliger, omdat alle productcategorieën die worden geschrapt samen worden verbonden aan een geschatte ontbossingsvoetafdruk van ongeveer 40.900 hectare per jaar, terwijl de nieuw toegevoegde categorieën ongeveer 7.400 hectare vertegenwoordigen. Deze berekening betekent niet dat iedere hectare rechtstreeks door leer wordt veroorzaakt, aangezien ook andere verwijderde producten in het totaal zijn opgenomen, maar zij toont wel dat vereenvoudiging een meetbare milieukost kan hebben. De geschrapte categorieën vertegenwoordigen naar schatting ongeveer 2,5 miljard euro aan jaarlijkse importwaarde, tegenover circa 9,3 miljard euro voor de producten die worden toegevoegd, waardoor de Unie economisch een bredere handelsstroom onder toezicht brengt maar ecologisch tegelijkertijd een controversiële opening creëert.
Naast leer verdwijnen ook geretreadde banden, bepaalde gevulkaniseerde rubberproducten, transportbanden, transmissieriemen, sojabonen die uitsluitend voor zaaidoeleinden bestemd zijn en verschillende voertuigonderdelen uit het toepassingsgebied. Auto en vliegtuigstoelen worden eveneens vrijgesteld, waardoor ondernemingen die deze goederen verhandelen niet langer voor iedere relevante grondstof de volledige ontbossingsprocedure hoeven te doorlopen. Brussel verdedigt deze uitsluitingen als gerichte correcties die onnodige administratie verminderen en juridische verwarring aan de buitengrenzen voorkomen, maar iedere verwijdering creëert ook een nieuwe grens waarbinnen ondernemingen hun producten en handelsstromen kunnen proberen te classificeren.
Daartegenover plaatst de Europese Unie een grotere groep palmoliederivaten onder toezicht, vooral chemische bestanddelen die worden gebruikt in de oleochemische industrie. Deze stoffen belanden niet alleen in voedingsmiddelen, maar ook in verf, coatings, smeermiddelen, cosmetica, schoonmaakproducten, farmaceutische toepassingen en industriële materialen, waardoor palmolie veel dieper in de dagelijkse economie zit dan de bekende flessen bakolie en voedingsproducten doen vermoeden. De uitbreiding moet voorkomen dat ruwe palmolie wel aan ontbossingsregels wordt onderworpen, maar verder verwerkte afgeleiden zonder dezelfde controle via een lager gelegen deel van de productieketen alsnog de Europese markt binnenkomen.
Bepaalde uitzonderingen blijven bestaan voor palmoliederivaten die in geneesmiddelen voor mensen en dieren worden verwerkt en voor specifieke afvalstromen die als grondstof voor biobrandstoffen worden gebruikt. Brussel probeert daarmee onderscheid te maken tussen nieuwe productie die mogelijk extra druk op bossen legt en het hergebruik van materiaal dat al als afval beschikbaar is. Die juridische verfijning zal echter alleen functioneren wanneer douaneautoriteiten en bedrijven betrouwbaar kunnen vaststellen uit welke grondstof een chemisch product is vervaardigd, omdat veel oleochemicaliën niet uitsluitend uit palmolie maar ook uit andere plantaardige of dierlijke vetten kunnen worden geproduceerd.
Instantkoffie en bevroren rundertongen worden eveneens aan de lijst toegevoegd, waarmee de Europese Commissie gaten probeert te dichten tussen grondstoffen die al worden gecontroleerd en afgeleide producten die tot dusver buiten het systeem vielen. Koffiebonen vielen al onder de regelgeving, maar oploskoffie kon door haar verdere verwerking in een andere productcategorie terechtkomen, waardoor delen van dezelfde handelsketen met verschillende verplichtingen werden geconfronteerd. De opname van bevroren rundertongen volgt dezelfde logica, omdat een dierlijk product niet aan de controle zou moeten ontsnappen uitsluitend doordat een specifiek onderdeel onder een andere douanecode wordt verhandeld.
Voor bedrijven begint de zwaarste uitdaging niet bij het lezen van de wet, maar bij het verzamelen van controleerbare gegevens uit soms lange en ondoorzichtige handelsketens. Een Europese importeur moet weten van welk perceel de koffie, soja, palmolie of het hout afkomstig is, of daar na de vastgestelde peildatum bos is verdwenen en of producenten zich aan de plaatselijke regels voor grondgebruik, arbeid en milieu hebben gehouden. Grote ondernemingen kunnen investeren in satellietgegevens, digitale registratiesystemen en gespecialiseerde nalevingsteams, maar kleine boeren, tussenhandelaren en verwerkers beschikken niet altijd over de technologie of financiële ruimte om iedere stap met dezelfde nauwkeurigheid vast te leggen.
De Europese Commissie heeft daarom ook het informatiesysteem aangepast waarin bedrijven hun zorgvuldigheidsverklaringen en vereenvoudigde meldingen moeten indienen. Problemen met de technische gereedheid van dit systeem waren eerder een belangrijke reden om de wet uit te stellen, omdat een milieuregel zonder functionerende digitale infrastructuur aan de grens kan veranderen in administratieve chaos. Een storing, onduidelijke productcode of foutieve geografische registratie kan vracht vertragen, opslagkosten verhogen en bederfelijke goederen waardeloos maken, waardoor de kwaliteit van het controlesysteem uiteindelijk even belangrijk wordt als de strengheid van de wet zelf.
De politieke strijd rond de ontbossingswet laat zien hoe snel een klimaatmaatregel verandert in een onderhandeling over marktmacht, omdat Europa met zijn koopkracht productienormen ver buiten zijn eigen grenzen probeert te beïnvloeden. Producenten die toegang willen houden tot Europese consumenten zullen hun werkwijze moeten aanpassen, maar landen met zwakke registratiesystemen en veel kleine boeren lopen het risico marktaandeel te verliezen aan grotere ondernemingen die hun herkomstgegevens gemakkelijker kunnen bewijzen. Een wet die bossen wil beschermen kan daardoor onbedoeld de concentratie van landbouw en handel versterken, tenzij technische ondersteuning en betaalbare registratiemiddelen beschikbaar worden gemaakt voor de producenten die het minst in staat zijn de nieuwe administratieve last zelfstandig te dragen.
Suriname kan zijn uitzonderlijk grote bosbedekking alleen economisch benutten wanneer exporteurs tijdig investeren in perceelregistratie, satellietcontrole, herkomstcertificaten en transparante handelsketens voor hout, cacao, koffie, rundvee en toekomstige palmolieproducten. Een groen imago biedt geen automatische toegang tot de Europese markt, omdat iedere exporteur afzonderlijk zal moeten bewijzen dat zijn product niet met recente ontbossing of onrechtmatig grondgebruik is verbonden. Nationale databanken, duidelijke gronduitgifte, betrouwbare boscontrole en ondersteuning van kleine producenten kunnen daardoor het verschil maken tussen een concurrentievoordeel voor een bosrijk land en een exportsector die bij de Europese grens vastloopt omdat de vereiste documentatie ontbreekt.
Europa scherpt met de ene hand de controle op palmoliechemicaliën aan en gebruikt de andere hand om leer en verschillende industriële producten uit het systeem te halen, waardoor de ontbossingswet tegelijk breder en smaller wordt. De werkelijke waarde van deze wijziging zal niet worden bepaald door het aantal douanecodes dat wordt toegevoegd of verwijderd, maar door de hoeveelheid bos die daadwerkelijk overeind blijft en de mate waarin ondernemingen worden verhinderd risico’s naar vrijgestelde productcategorieën te verschuiven. Een regelgeving die streng oogt maar onder politieke druk steeds nieuwe ontsnappingsroutes creëert, kan uiteindelijk meer zekerheid bieden aan handelaren dan bescherming aan bossen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
