De kritiek van VHP-fractieleider Asiskumar Gajadien op het functioneren van de regering rond de staatsbedrijven raakt een gevoelige zenuw. Volgens de parlementariër lijkt de regering de kluts kwijt en ontbreekt het aan duidelijke regie over ondernemingen en instellingen die van cruciaal belang zijn voor de samenleving. Wanneer die kritiek wordt afgezet tegen de problemen bij onder meer SLM, EBS, SWM, TAS, Cevihas en Canawaima, ontstaat een beeld dat moeilijk nog als een reeks losse incidenten kan worden afgedaan. Het gaat om een structureel probleem van bestuur, toezicht, verantwoordelijkheid en politieke regie. Staatsbedrijven zijn geen speeltuinen voor politieke experimenten. Zij beheren en leveren diensten waarvan burgers en bedrijven dagelijks afhankelijk zijn. Drinkwater, elektriciteit, telecommunicatie, luchtvaart en transport zijn geen luxeproducten die zonder gevolgen maandenlang in bestuurlijke onzekerheid kunnen verkeren. Wanneer directies, raden van commissarissen en ministeries elkaar niet lijken te vinden, is het uiteindelijk de samenleving die de gevolgen draagt.
Gajadien heeft daarom terecht de vinger gelegd bij de rol van de regering als aandeelhouder. Die rol betekent meer dan het benoemen van bestuurders en het reageren zodra een crisis zich aandient. Een regering die aandeelhouder is, moet weten hoe haar bedrijven ervoor staan, welke risico’s worden gelopen, welke investeringen noodzakelijk zijn en wie verantwoordelijk is wanneer zaken ontsporen. De situatie rond de Surinaamse Luchtvaart Maatschappij, SLM, is daarvan een schrijnend voorbeeld. De luchtvaartmaatschappij blijft afhankelijk van aanzienlijke financiële steun van de staat. Er wordt gesproken over ongeveer USD 2 miljoen per maand aan overheidssteun en over het zakelijker vastleggen van die ondersteuning via een leningsovereenkomst. Dat roept vooral het beeld op van een onderneming die nog altijd niet op eigen benen kan staan. Staatssteun kan in uitzonderlijke omstandigheden noodzakelijk zijn, maar structurele steun zonder overtuigend herstelplan verandert al snel in een bodemloze financiële verplichting. Iedere dollar die vanuit de staatskas naar een verlieslatend bedrijf gaat, kan niet tegelijkertijd worden besteed aan andere publieke prioriteiten. De samenleving heeft recht op transparantie over de voorwaarden, de prestaties en de einddatum van dergelijke steun.
Ook bij EBS is de situatie verre van geruststellend. Het elektriciteitsbedrijf heeft gewaarschuwd voor mogelijke stroomonderbrekingen in verschillende districten vanwege een tekort aan beschikbaar productievermogen. Tegelijkertijd wordt gesproken over noodzakelijke investeringen om de capaciteit uit te breiden. Dat is precies waar het misgaat wanneer jarenlang onvoldoende vooruit wordt gekeken. Energievoorziening kan niet worden bestuurd volgens het principe van reageren nadat het probleem zich heeft aangediend. Een land dat economische ontwikkeling nastreeft, kan zich geen structurele onzekerheid over elektriciteit veroorloven. Ondernemers verliezen productie, ongemak en vertrouwen in de economie krijgt opnieuw een klap. Bij SWM speelt een vergelijkbaar fundamenteel vraagstuk. De drinkwatervoorziening is afhankelijk van infrastructuur die dringend aandacht en investeringen nodig heeft. Water is geen dienst waarbij uitstel zonder consequenties kan blijven voortduren. Achterstallig onderhoud en onvoldoende investeringen veranderen uiteindelijk in hogere kosten, storingen en een slechtere dienstverlening. Daarbovenop komen de bestuurlijke kwesties bij TAS en Cevihas. Bij TAS ontstond politieke commotie nadat de raad van commissarissen maatregelen tegen directeur Wendy Jap A Joe had gevraagd, terwijl de Raad van Ministers niet instemde met een verzoek tot schorsing. Bij Cevihas werd vanuit het parlement gewaarschuwd voor steeds grotere financiële en bestuurlijke problemen.
Wanneer raden van commissarissen, directies en ministers verschillende signalen afgeven, ontstaat niet alleen bestuurlijke ruis. Het tast het vertrouwen aan in de manier waarop staatsbedrijven worden geleid. Canawaima voegt daar nog een ander element aan toe, de kwetsbaarheid van essentiële verbindingen. De hervatting van de reguliere veerdienst tussen Suriname en Guyana na het opheffen van het vaarverbod laat zien hoe direct operationele problemen kunnen doorwerken op burgers, handel en grensverkeer. Daarmee wordt duidelijk dat het probleem niet bij één directeur, één raad van commissarissen of één ministerie ligt. De kern ligt bij de manier waarop de staat zijn verantwoordelijkheid organiseert. Gajadien heeft bovendien forse kritiek geuit op de informatievoorziening vanuit de regering. Wanneer ministers in het parlement onvoldoende antwoorden kunnen geven over ondernemingen die onder hun verantwoordelijkheid vallen, wordt het parlementaire toezicht uitgehold. Het parlement kan geen effectieve controle uitvoeren op basis van onvolledige informatie. De uitspraak van Gajadien dat er sprake is van ‘onzekerheid tot en met’ is daarom meer dan politieke retoriek. Het is een waarschuwing over een bestuurscultuur waarin problemen zich opstapelen voordat er daadwerkelijk wordt ingegrepen.
President Jennifer Simons staat daarmee voor de noodzaak om niet langer uitsluitend incidenten afzonderlijk te behandelen. Een integrale evaluatie van de staatsbedrijven is noodzakelijk. Daarbij moeten financiële verplichtingen, schulden, prestaties, directies, raden van commissarissen, investeringsbehoeften en ministeriële verantwoordelijkheden transparant op tafel komen. En als bestuurders aantoonbaar tekortschieten, moet vervanging geen politiek taboe zijn. Een staatsbedrijf is geen werkgelegenheidsproject voor politieke loyalisten en evenmin een plaats waar falend management eindeloos kan worden beschermd. Bestuurders moeten worden afgerekend op resultaten, niet op relaties. Suriname kan zich simpelweg geen staatsbedrijven veroorloven die permanent aan het staatsinfuus liggen, terwijl niemand volledig verantwoordelijk lijkt voor het resultaat. De rekening wordt uiteindelijk betaald door de belastingbetaler, de consument en de economie. De regering heeft daarom geen behoefte aan nog meer bestuurlijke mist, tijdelijke oplossingen of politieke stiltes. Wat nodig is, is regie, transparantie, deskundigheid en harde verantwoordelijkheid. Want wanneer essentiële staatsbedrijven tegelijk financieel, bestuurlijk en operationeel onder druk staan, is dat niet langer een verzameling incidenten. Dan is het een systeemprobleem. En wie daar als regering geen orde in weet te scheppen, riskeert niet alleen het vertrouwen in afzonderlijke staatsbedrijven te verliezen, maar ook het vertrouwen in de staat zelf.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
