De Verenigde Staten hebben in mei 2023 groen licht gegeven voor de export van twintig scherpschuttersgeweren aan de speciale eenheid BOPE van de politie in Rio de Janeiro, een beslissing die tot stand kwam tegen het advies van de Amerikaanse ambassadeur en meerdere diplomaten die wezen op het risico van buitengerechtelijke executies. De levering van de in Georgia vervaardigde Daniel Defense-geweren bereikte Rio pas in 2024, nadat binnen het State Department stevig was gedebatteerd over de toelaatbaarheid van de transactie. Kort daarvoor had BOPE opnieuw internationaal aandacht getrokken door een grote operatie die vorige week 121 doden eiste, onder wie vier agenten, een optreden dat scherpe kritiek opriep van mensenrechtenorganisaties en VN-experts die spraken over mogelijk onrechtmatige dodelijke inzet.
Uit interne stukken blijkt dat de toenmalige ambassadeur Elizabeth Bagley bezwaar maakte en dat ook mensenrechtenspecialisten binnen het State Department waarschuwden voor het trackrecord van de eenheid, die in een memo uit januari 2024 werd omschreven als een van de beruchtste in Brazilië waar het gaat om dodelijk geweld tegen burgers. Officiële statistieken, samengebracht door het Brazilian Public Safety Forum, telden vorig jaar 703 dodelijke slachtoffers door toedoen van de politie in Rio, met BOPE als meest in het oog springende onderdeel. Niet vaststaat of de geleverde Amerikaanse geweren zijn gebruikt bij de meest recente inval, wel is duidelijk dat bij de aanbesteding ook geluiddempers van het in Wisconsin gevestigde Griffin Armament zijn besteld. Die componenten werden aanvankelijk tegengehouden door Washington, waarna onduidelijk bleef of ze later alsnog zijn verzonden.
De politieke context verschoof verder in april van dit jaar, toen president Donald Trump strengere exportrichtlijnen uit 2023 van zijn voorganger introk en het State Department liet weten dat onder het huidige beleid geen sprake zou zijn van weigering of vertraging. In een verklaring stelde het ministerie dat veiligheidsdiensten in de regio behoefte hebben aan defensieve middelen om gewelddadige criminaliteit te bestrijden en dat de vorige koers partners in de steek liet. Tegenstanders binnen de dienst wezen er juist op dat transacties van dit type het risico vergroten dat wapens worden ingezet bij operaties met hoge aantallen burgerdoden en dat toezicht zwak blijft in een omgeving waar vervolging vaak stokt.
Opmerkelijk is de rol van Ricardo Pita, destijds senior staflid voor Latijns-Amerika bij de Republikeinse meerderheid in de Foreign Affairs Committee van het Huis van Afgevaardigden en nu adviseur Westelijk Halfrond bij het State Department. Volgens meerdere bronnen bezocht hij in 2024 een BOPE-faciliteit met een congresdelegatie, drong hij later aan op vrijgave van de gedempers en informeerde hij na zijn overstap naar de uitvoerende macht welke diplomaten de transactie hadden bestreden. Voorstanders binnen de overheid brachten naar voren dat vergelijkbare leveringen veelal toch doorgaan via derde landen als de VS weigert en dat BOPE in crisisscenario’s verantwoordelijk is voor de beveiliging van het Amerikaanse consulaat in Rio, een operationeel belang dat zwaar weegt in veiligheidsafwegingen.
De aankoop ter waarde van circa 150.000 dollar was niet de eerste Amerikaanse wapendeal voor BOPE, eerdere dossiers tonen import van zeker achthonderd Amerikaanse geweren in voorgaande jaren. Dat historisch patroon botst met kritische passages in het jaarlijkse mensenrechtenverslag van het State Department, waarin herhaaldelijk wordt gesproken over een hardnekkig patroon van straffeloosheid bij politieacties in Rio, meldingen van buitensporig geweld en het onthouden van medische hulp aan gewonde verdachten. In de interne nota uit januari 2024 werd verwezen naar een incident in 2022 in Vila Cruzeiro waarbij 23 mensen omkwamen, een casus die voor sommige besluitvormers de balans deed doorslaan tegen nieuwe leveringen. Een aanvullende zorg betrof de verwevenheid van segmenten binnen de strijdkrachten met lokale milities die afpersingspraktijken runnen, een lijn die vorig jaar leidde tot aanklachten door openbare aanklagers tegen individuele BOPE-agenten.
Publieke opinie in Brazilië laat ondertussen een verdeeld beeld zien. Een landelijk onderzoek van AtlasIntel noteerde dat 55 procent van de Brazilianen de recente politieactie steunt, oplopend tot 62 procent onder inwoners van de deelstaat Rio. Het geweld treft ook de politie zelf, want in 2024 verloren 55 agenten in Rio het leven door geweldsincidenten. Voor bewoners die al jaren lijden onder zwaarbewapende criminele bendes symboliseert BOPE daadkracht, voor juristen en mensenrechtenwaarnemers staat de eenheid voor een aanpak die te vaak buiten de rechtsstaat omgaat en de kans op willekeur vergroot.
Tussen Washington en Brasília schuurt het dossier op het snijvlak van veiligheid en mensenrechten. Critici in de VS vrezen dat het versoepelde exportregime het signaal afgeeft dat dodelijke uitkomsten bij politieoptredens geen gevolgen hebben voor wapenleveranties, voorstanders benadrukken dat het uitwijken naar andere leveranciers anders slechts een formaliteit is en dat invloed op training en inzet alleen bestaat zolang er een band is. Zolang onafhankelijk onderzoek naar de laatste operatie loopt en de feiten over inzet van specifieke wapens onduidelijk blijven, staat één vraag centraal voor beleidsmakers aan beide kanten van de evenaar, hoe zorg je dat de middelen die bedoeld zijn om levens te beschermen niet worden ingezet op manieren die het vertrouwen van burgers blijvend ondermijnen.
