De Amerika’s worden geconfronteerd met een volksgezondheidscrisis die niet langer kan worden teruggebracht tot persoonlijke keuzes, zwakke discipline of individuele leefstijl, omdat alcohol en suikerhoudende dranken in veel landen nog altijd te goedkoop, te agressief beschikbaar en te mild belast zijn om schadelijke consumptie werkelijk af te remmen. Twee rapporten van de Pan Amerikaanse Gezondheidsorganisatie leggen bloot dat de regio, ondanks hoge consumptie en zware ziektelasten, onvoldoende gebruikmaakt van gezondheidsbelastingen die wereldwijd worden gezien als een van de meest effectieve instrumenten om ongezond gedrag te ontmoedigen en tegelijk publieke inkomsten te versterken. Daarmee blijft beleid hangen in halve maatregelen, smalle belastingbases en politieke voorzichtigheid, terwijl ziekenhuizen, gezinnen, werkgevers en zorgbegrotingen steeds meer betalen voor producten die op korte termijn goedkoop lijken, maar op lange termijn een zware maatschappelijke rekening achterlaten.
De cijfers laten zien dat de fiscale rem op schadelijke consumptie in de regio veel te zwak staat afgesteld. De totale belastingdruk op bier ligt rond 25,5 procent, terwijl de mondiale mediaan 29,4 procent bedraagt, en bij sterke drank blijft de regio met 31,5 procent eveneens duidelijk onder de mondiale mediaan van 38,7 procent. Bij suikerhoudende dranken bedraagt de mediane belastingdruk slechts 17,1 procent van de uiteindelijke winkelprijs, en een derde van de landen in de Amerika’s heft nog helemaal geen belasting op deze producten.
Die zwakke belastingpositie botst hard met de omvang van de consumptie in de regio, omdat volwassenen in de Amerika’s gemiddeld 7,8 porties suikerhoudende dranken drinken per week, tegenover een wereldwijd gemiddelde van 2,7 porties, waardoor de regio niet zomaar een afzetmarkt is, maar een van de plekken waar commerciële drinkcultuur diep is doorgedrongen in het dagelijkse voedingspatroon. Die consumptie werkt rechtstreeks door in overgewicht, obesitas, diabetes, hart en vaatziekten, kanker, leverziekten, letsels en geweld dat samenhangt met schadelijk alcoholgebruik.
De ernst van deze cijfers maakt de discussie veel harder dan een gewone belastingdiscussie over staatsinkomsten. Wanneer 67,5 procent van de volwassenen in de regio met overgewicht of obesitas te maken heeft, kan geen enkele regering nog volhouden dat goedkope suikerdranken en alcohol uitsluitend vallen onder keuzevrijheid zonder bredere maatschappelijke gevolgen. De kosten komen terug in ziekenhuizen, medicijngebruik, ziekteverzuim, productiviteitsverlies, gezinsstress, publieke zorguitgaven en een groeiende druk op gezondheidssystemen die al moeite hebben om basiszorg betaalbaar te houden.
Gezondheidsbelastingen zijn krachtig omdat zij de prijs van schadelijke producten verhogen en daardoor vooral jongeren en prijsgevoelige consumenten kunnen afremmen voordat gewoonten zich vastzetten. Zij kunnen de eerste kennismaking met alcohol vertragen, schadelijk drinken verminderen en de aankoop van suikerhoudende dranken terugdringen wanneer de tarieven hoog genoeg zijn, de productdekking breed is en de regels niet gemakkelijk kunnen worden omzeild. Tegelijk leveren zulke belastingen inkomsten op die regeringen kunnen investeren in preventie, sport, gezonde schoolomgevingen, eerstelijnszorg, voorlichting en programma’s die gezinnen helpen om gezondere keuzes ook praktisch mogelijk te maken.
Het probleem is dat veel landen de maatregel wel kennen, maar haar te voorzichtig toepassen, omdat lage tarieven, beperkte productcategorieën en het uitblijven van regelmatige correctie voor inflatie zorgen ervoor dat de belasting na verloop van tijd minder invloed heeft, omdat producten opnieuw relatief betaalbaar worden zodra inkomens, prijzen en marketingstrategieën zich aanpassen. Daardoor ontstaat beleid dat op papier daadkrachtig lijkt, maar in de praktijk te weinig kracht heeft om consumptiepatronen zichtbaar te veranderen.
Een ander lek zit in de manier waarop overheden bepalen welke producten onder de belasting vallen. Suikerhoudende zuiveldranken en vruchtensappen blijven in veel landen buiten schot, hoewel zulke producten eveneens aanzienlijke hoeveelheden suiker kunnen bevatten en consumenten gemakkelijk naar deze alternatieven kunnen verschuiven wanneer frisdrank duurder wordt. Zo ontstaat een systeem waarin de bedoeling van de belasting wordt ondermijnd door uitzonderingen, productaanpassing en reclame die ongezonde consumptie alleen van vorm laat veranderen.
Enkele landen laten zien dat vooruitgang mogelijk is wanneer politieke wil sterker wordt dan commerciële druk. Barbados en Colombia hebben nieuwe belastingen op ongezonde producten ingevoerd, terwijl Dominica de heffingen op tabak, alcohol en suikerhoudende dranken heeft verhoogd. Zulke stappen zijn belangrijk, maar regionaal blijven zij onvoldoende zolang andere landen achterblijven en bedrijven hun markten kunnen blijven beschermen via lobby, prijsstrategie en publieke campagnes over keuzevrijheid.
De waarschuwing van PAHO raakt daarom aan een breder bestuurlijk probleem dat veel landen liever vermijden. Regeringen weten dat alcohol, suiker en sterk bewerkte consumptiepatronen bijdragen aan chronische ziekte, maar aarzelen zodra prijsbeleid politieke weerstand oproept en de industrie begint te spreken over koopkracht, werkgelegenheid en consumentenrechten. Die argumenten klinken aantrekkelijk in het dagelijkse debat, maar zij verbergen te vaak de stille kosten van diabetes, leverziekte, beroertes, kanker, huiselijk geweld en vroegtijdige sterfte.
Sterk beleid vraagt intussen meer dan alleen een belastingverhoging. Gezondheidsbelastingen moeten worden gecombineerd met duidelijke etikettering, beperking van marketing richting kinderen, strengere alcoholcontrole, betere schoolvoeding, toegankelijke sportvoorzieningen, publieke voorlichting en betrouwbare data over consumptie, ziekte en prijsgevoeligheid. Zonder zo’n bredere aanpak blijft belasting een nuttige maar beperkte maatregel, omdat ongezonde producten zich via andere kanalen, verpakkingen en gewoonten opnieuw kunnen vastzetten in het dagelijks leven.
Suriname moet deze regionale waarschuwing serieus nemen, omdat een samenleving met stijgende zorgkosten, druk op koopkracht en beperkte publieke middelen zich geen volksgezondheidsbeleid kan veroorloven dat pas ingrijpt wanneer de schade al in ziekenhuizen zichtbaar wordt. Een doordachte belasting op alcohol en suikerhoudende dranken hoeft niet te worden verkocht als straf voor burgers, maar als bescherming van gezinnen, jongeren en de zorgbegroting, zolang de opbrengsten zichtbaar worden gekoppeld aan preventie, sport, gezonde schoolomgevingen en versterking van de eerstelijnszorg. De politieke moed ligt in een regeling die breed genoeg is om ontwijking te voorkomen, stevig genoeg is om gedrag te beïnvloeden en eerlijk genoeg is om kwetsbare groepen niet alleen meer te laten betalen, maar ook betere kansen te geven op een gezonder leven.
De rapporten van PAHO leggen uiteindelijk een ongemakkelijke waarheid op tafel die de regio niet langer kan wegduwen. De kennis is aanwezig, de cijfers zijn hard, de gezondheidsrisico’s zijn bekend en de fiscale instrumenten bestaan al, maar veel landen gebruiken ze nog te zwak om de commerciële kracht achter alcohol en suiker werkelijk te doorbreken. Het echte probleem is daarom niet gebrek aan informatie, maar gebrek aan bestuurlijke scherpte om gezondheid zwaarder te laten wegen dan de korte termijnprijs van een fles, blik of glas.
U kunt het Global report on the use of sugar-sweetened beverage taxes hier downloaden.
U kunt het gehele Taxes on sweetened beverages in the Americas document hier downloaden.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
