Advocaat Hugo Essed heeft een scherpe waarschuwing afgegeven aan de coalitie, wie sleutelt aan de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, moet rekenen op groeiend maatschappelijk verzet. Volgens Essed is er sprake van ontwikkelingen die de fundamenten van de democratische rechtsstaat kunnen aantasten. Zijn boodschap, is duidelijk, de rechterlijke macht mag geen speelbal worden van politieke belangen. De waarschuwing van Essed komt op een moment waarop verschillende voorstellen op tafel liggen die rechtstreeks of indirect gevolgen kunnen hebben voor het functioneren van de rechterlijke macht. Daarbij gaat het onder meer om een voorstel tot wijziging van de Grondwet en andere initiatieven die betrekking hebben op hervormingen binnen de rechterlijke macht. Juist daar ligt volgens Essed het gevaar. Hervormingen kunnen noodzakelijk zijn, maar wanneer veranderingen leiden tot een vermindering van de onafhankelijkheid van rechters, wordt niet alleen het rechtssysteem geraakt. Dan komt het fundament van de democratische rechtsstaat onder druk te staan. De rechterlijke macht behoort onafhankelijk te kunnen functioneren, zonder politieke druk of inmenging.
Dat principe is geen luxe en evenmin een obstakel voor bestuurlijke daadkracht. Het is een van de belangrijkste waarborgen tegen machtsmisbruik. Wanneer die bescherming wordt verzwakt, ontstaat een situatie waarin politieke machthebbers steeds meer ruimte krijgen om invloed uit te oefenen op instituties die juist bedoeld zijn om macht te controleren. Opvallend is dat de kritiek volgens Essed allang niet meer uitsluitend uit juridische kringen komt. Ook de vakbeweging, de rechterlijke macht zelf en de Surinaamse Orde van Advocaten hebben hun zorgen geuit. Zelfs vanuit de medische sector zouden waarschuwingen zijn gekomen. Dat brede maatschappelijke geluid maakt de kwestie aanzienlijk ernstiger dan een meningsverschil tussen enkele juristen en de politiek. De coalitie doet er daarom verstandig aan deze signalen niet weg te zetten als politieke tegenstand of als pogingen om hervormingen te blokkeren. Wanneer verschillende maatschappelijke groepen onafhankelijk van elkaar waarschuwen voor mogelijke aantasting van instituties, hoort dat aanleiding te zijn voor maximale transparantie, zorgvuldig overleg en publieke verantwoording. Volgens Essed moet de coalitie ervan uitgaan dat het maatschappelijk middenveld de democratische rechtsstaat zal blijven verdedigen.
Daarmee wordt een duidelijke grens getrokken. Politieke macht kent grenzen en die grenzen worden niet uitsluitend bepaald door verkiezingsuitslagen. Een regering kan beschikken over een parlementaire meerderheid, maar daarmee krijgt zij geen vrijbrief om de instituties die de rechtsstaat bewaken naar politieke wens in te richten. Extra gevoelig ligt volgens Essed de discussie over de wetgeving rond staatsbeslagen. Voorstellen om de mogelijkheden voor het leggen van beslag te beperken, roepen volgens hem eveneens ernstige vragen op over de verhouding tussen de staat, burgers en de rechterlijke macht. Beslaglegging is een juridisch instrument waarmee rechten kunnen worden beschermd en naleving van rechterlijke beslissingen kan worden afgedwongen. Wanneer de mogelijkheden daartoe worden ingeperkt, kan dat verstrekkende gevolgen hebben voor de positie van burgers en rechtzoekenden tegenover de overheid. Het gevaar zit volgens de kritiek niet noodzakelijk in één afzonderlijk wetsvoorstel, maar in het geheel van ontwikkelingen. Wanneer grondwetswijzigingen, hervormingen van de rechterlijke macht en beperkingen rond staatsbeslagen tegelijkertijd worden doorgevoerd, ontstaat het risico dat stap voor stap wordt geknaagd aan de institutionele tegenmacht. Dat is precies waar de politieke verantwoordelijkheid begint. De rechtsstaat wordt zelden in één klap afgebroken.
Veel vaker gebeurt dat geleidelijk, via ogenschijnlijk technische wijzigingen, wettelijke aanpassingen en hervormingen die afzonderlijk misschien verdedigbaar lijken, maar gezamenlijk de machtsbalans kunnen veranderen. De waarschuwing van Essed verdient daarom serieuze aandacht. Een sterke democratie heeft niet alleen een sterke regering nodig, maar vooral sterke en onafhankelijke instituties die ook de regering kunnen begrenzen. Zodra politieke macht moeite krijgt met onafhankelijke controle, wordt kritiek al snel gezien als hinderlijk. Maar juist die controle is de bescherming van de samenleving tegen willekeur. De coalitie staat daarmee voor een fundamentele keuze, hervormen met respect voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht of doorgaan op een koers die steeds meer maatschappelijke weerstand oproept. Wat in ieder geval duidelijk wordt, is dat de discussie niet langer alleen binnen politieke en juridische kringen wordt gevoerd. Het maatschappelijk middenveld kijkt toe. En als de waarschuwingen worden genegeerd, kan het verzet tegen aantasting van de rechtsstaat uitgroeien tot een veel bredere maatschappelijke beweging. Dan gaat het niet meer om één wet, één hervorming of één politieke coalitie, maar om de vraag of Suriname zijn democratische instituties daadwerkelijk wil beschermen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
