Onder het aantrekkelijke etiket van modernisering worden voorstellen voorbereid die de Surinaamse rechterlijke macht niet alleen anders kunnen organiseren, maar ook de bescherming rond rechters, het Openbaar Ministerie en de procureur generaal kunnen verzwakken, waardoor een hervorming die de rechtsstaat sterker zou moeten maken juist ruimte kan scheppen voor politieke invloed op vervolging en rechtspraak.
De Grondwet laat weinig twijfel bestaan over de huidige machtsverdeling. Iedere inmenging in de opsporing, vervolging en behandeling van zaken die bij de rechter aanhangig zijn, is verboden. Het Openbaar Ministerie is met uitsluiting van ieder ander orgaan verantwoordelijk voor de opsporing en vervolging van strafbare feiten, waarbij het instituut wordt geleid door de procureur generaal. Rechters en de procureur generaal worden na advies van het Hof van Justitie voor het leven benoemd, waarmee hun positie bewust wordt beschermd tegen tijdelijke politieke meerderheden.
De grootste bestuurlijke zwakte in de huidige discussie is daarom niet het ontbreken van ideeën, maar het uitblijven van een helder en samenhangend regeringsstandpunt over de constitutionele gevolgen van de voorgestelde ingrepen. De initiatiefwetten werden op 11 december 2025 door assembleeleden ingediend, waardoor een hervorming van een volledige staatsmacht feitelijk vanuit afzonderlijke parlementariërs wordt aangestuurd, ondanks het feit dat de regering straks verantwoordelijk zal zijn voor de uitvoering, financiering en institutionele gevolgen.
Parlementsvoorzitter Ashwin Adhin heeft begrip getoond voor de bezorgdheid van het Hof en aangegeven dat hij zich wil inzetten voor een dialoog tussen de uitvoerende macht, de wetgevende macht en de rechterlijke macht. Dat is een noodzakelijke stap, omdat het Hof van Justitie niet bij individuele assembleeleden hoeft te onderhandelen over de fundamenten van zijn onafhankelijkheid. Een constitutionele hervorming verlangt formeel overleg tussen instellingen die ieder hun eigen verantwoordelijkheid dragen en niet een reeks politieke gesprekken zonder duidelijk mandaat.
Het eerste acute gevaar ligt bij een mogelijke verlaging van de pensioengerechtigde leeftijd van rechters naar 65 jaar. Hofpresident Iwan Rasoelbaks heeft berekend dat hierdoor onmiddellijk tien rechters zouden moeten vertrekken, tenzij een overgangsregeling wordt getroffen. Binnen tien jaar zouden vervolgens bijna alle huidige rechters, met uitzondering van de vijftien nieuw benoemde leden, uit de organisatie verdwijnen. Zelfs wanneer de bestaande grens van 70 jaar wordt gehandhaafd, zullen binnen vijf jaar twaalf rechters met pensioen gaan.
De onlangs beëdigde groep van vijftien rechters heeft het totale aantal op 45 gebracht, maar daarmee is de personele achterstand nog niet weggewerkt. Uitgaande van de gehanteerde norm van ongeveer één rechter per tienduizend inwoners heeft Suriname nog altijd minstens vijftien extra rechters nodig. Het Hof wil daarom in 2027 opnieuw een vierjarige rechtersopleiding starten, waarbij minimaal tien excellente juristen moeten worden geselecteerd. Een hervorming die tegelijkertijd ervaren rechters laat vertrekken, zou de versterking van de afgelopen jaren grotendeels ongedaan maken en de behandeling van rechtszaken opnieuw vertragen.
Het tweede breekpunt betreft het voorstel om de procureur generaal niet langer voor het leven, maar voor een periode van zeven jaar te benoemen. Iedere afloop van zo’n termijn creëert een politiek moment waarop een regering kan beslissen wie leiding geeft aan de instelling die strafrechtelijke onderzoeken en vervolgingen uitvoert. De schade daarvan ontstaat niet pas wanneer daadwerkelijk een politieke benoeming plaatsvindt, omdat alleen al de mogelijkheid dat herbenoeming afhankelijk wordt van politieke goedkeuring de schijn van beïnvloeding kan oproepen.
Daarmee wordt een gevaarlijke spanning gebouwd tussen de vervolgingstaak en de regering die mogelijk zelf onderwerp van onderzoek kan worden. De regering bepaalt volgens de Grondwet het algemene vervolgingsbeleid en mag uitsluitend in het belang van de staatsveiligheid in concrete gevallen bevelen geven, maar de dagelijkse vervolgingsbevoegdheid berust bij het Openbaar Ministerie onder leiding van de procureur generaal. Een politieke wisseling mag daarom niet automatisch leiden tot een nieuwe leiding van het vervolgingsapparaat. dna.sr
De komst van een derde rechterlijke instantie kan de rechtsbescherming versterken, omdat Surinaamse zaken momenteel in beginsel beginnen bij de kantonrechter en daarna bij het Hof van Justitie eindigen. Brede overeenstemming bestaat over de wenselijkheid van een hoogste cassatieinstantie, waarbij de regering de voorkeur heeft uitgesproken voor een Surinaams instituut in plaats van afhankelijkheid van een Nederlandse of Caribische rechtbank. Die nationale keuze heeft echter alleen waarde wanneer de nieuwe hoogste rechters werkelijk onafhankelijk kunnen functioneren.
Een hoogste rechter die slechts voor een beperkte termijn wordt benoemd en voor voortzetting van zijn functie afhankelijk is van een regering, kan moeilijk dezelfde bescherming genieten als een rechter die tot zijn pensioen is aangesteld. Rasoelbaks verlangt daarom dat de Grondwet vastlegt dat de leden van de derde instantie voor het leven worden benoemd en ten minste tien jaar rechterlijke ervaring hebben. Benoeming zonder advies van het hoogste rechtscollege en ontslag zonder voordracht van diezelfde instelling zouden volgens hem een derde instantie opleveren die institutioneel zwakker is dan het huidige Hof. rechtspraak.sr
De waarschuwing voor een boemerangeffect verdient serieuze aandacht, omdat politieke controle die vandaag in het voordeel van een meerderheid lijkt te werken, morgen door een andere regering tegen de oorspronkelijke ontwerpers kan worden gebruikt. Rechters die weten dat hun loopbaan, herbenoeming of ontslag door de uitvoerende macht kan worden beoordeeld, komen onder een druk te staan die niet zichtbaar hoeft te worden uitgeoefend om toch schadelijk te zijn.
Een samenhangende hervorming vraagt daarnaast om constitutionele ruimte voor cassatie in het belang van de wet, meervoudige rechtspraak in eerste aanleg, een zelfstandig bedrijfsbureau en een wettelijk verankerd bestuur van de rechterlijke macht. Het Hof vraagt eveneens om mogelijkheden voor meerdere vice presidenten en advocaten generaal, een grondwettelijk verankerde Raad voor het Openbaar Ministerie en duidelijke overgangsbepalingen. Zonder deze onderdelen dreigen afzonderlijke wetswijzigingen elkaar tegen te werken en kan de modernisering praktisch onuitvoerbaar worden.
De discussie over de geldelijke voorzieningen van rechters en de procureur generaal moet daarvan strikt worden gescheiden. Een eerdere wettelijke regeling heeft een scheefgroei in de beloning veroorzaakt die gecorrigeerd kan worden, maar een debat over salarissen mag niet worden gebruikt om constitutionele bescherming, benoemingszekerheid of het vervolgingsmonopolie open te breken. Beloning gaat over financiële verhoudingen binnen de staat, onafhankelijkheid gaat over de mogelijkheid om zonder politieke vrees recht te spreken en strafbare feiten te vervolgen.
President Jennifer Geerlings Simons heeft een diplomatiek positieve houding tegenover verder overleg aangenomen, maar de cruciale vraag waarom de regering geen eigen geïntegreerd wetsvoorstel presenteert, is nog niet overtuigend beantwoord. Zolang het kabinet zich beperkt tot reacties op initiatieven uit het parlement, blijft onduidelijk welke institutionele koers het werkelijk verdedigt en wie uiteindelijk verantwoordelijkheid neemt wanneer de voorgestelde wijzigingen schade veroorzaken.
Ko’W’ Checking ontvangt ook signalen dat achter de voorstellen mogelijk niet alleen een gebrek aan juridische kennis schuilgaat, maar ook een politieke wens om de positie van de procureur generaal en de rechterlijke macht te verzwakken. Wij hebben deze signalen niet onafhankelijk kunnen verifiëren en kunnen ze daarom niet als vaststaand feit presenteren. De aantijging is echter ernstig en de regering kan het ontstane wantrouwen alleen wegnemen door haar standpunt openbaar te maken, de constitutionele gevolgen per wetsartikel toe te lichten en aantoonbaar te kiezen voor waarborgen die ook onder een toekomstige politieke tegenstander overeind blijven.
Een geloofwaardige route voor Suriname begint met formeel overleg tussen de regering, het Hof van Justitie, het Openbaar Ministerie en De Nationale Assemblée, gevolgd door publicatie van alle ontwerpteksten, een onafhankelijke juridische doorrekening en een realistische personeelsplanning. Geen enkele verlaging van de pensioenleeftijd, tijdelijke benoeming of nieuwe ontslagbevoegdheid zou mogen worden ingevoerd zonder overgangsregeling, openbare motivering en toetsing aan de bestaande grondwettelijke bescherming van de rechtsstaat.
Modernisering verdient haar naam pas wanneer rechtszaken sneller worden behandeld, meer rechters beschikbaar komen en burgers toegang krijgen tot een sterke derde instantie, maar een systeem waarin politieke bestuurders periodiek kunnen beslissen wie hen vervolgt en wie hun handelen als hoogste rechter beoordeelt, is geen vernieuwing. Het is een verschuiving van macht die Suriname later veel moeilijker zal kunnen terugdraaien dan vandaag kan voorkomen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
