De illegale handel in sigaretten is in Suriname allang geen randverschijnsel meer dat af en toe aan de grens of in een magazijn wordt onderschept. Het is een structureel probleem dat de staatskas miljoenen dollars kost, de legale economie ondermijnt en volgens deskundigen verweven is met andere vormen van georganiseerde criminaliteit. Dat dit opnieuw nadrukkelijk onder de aandacht is gebracht tijdens een presentatie aan de vaste commissie voor het ministerie van Economische Zaken, Ondernemerschap en Technologische Innovatie (EZOTI), laat vooral zien hoe hardnekkig het probleem is geworden. John Yang van Mitra N.V. en Marcel Vonsee van Link Marketing Solutions N.V. presenteerden aan de commissie een overzicht van de legale en illegale sigarettenhandel in Suriname en de regio. De cijfers en ontwikkelingen die daarbij werden geschetst, maken één ding duidelijk, de illegale tabakshandel is geen klein lek in het economische systeem, maar een kraan die jaarlijks tientallen miljoenen dollars aan potentiële staatsinkomsten weg laat stromen. Tijdens de presentatie werd gesteld dat de illegale handel na de verhoging van de accijnzen in 2006 sterk is toegenomen. Hoewel er in de jaren daarna periodes zijn geweest waarin sprake was van verbetering, is de grootschalige smokkel nooit structureel verdwenen.
De handel heeft zich aangepast. Zodra de overheid een controlemechanisme aanscherpt, zoeken smokkelaars nieuwe routes, constructies en methoden om buiten het reguliere systeem te opereren. De financiële schade is aanzienlijk. Tijdens de presentatie genoemde schatting loopt de overheid jaarlijks ongeveer USD 40 miljoen mis. Dat is geen bedrag dat achteloos terzijde kan worden geschoven in een land waar de overheid voortdurend worstelt met begrotingsdruk, beperkte inkomsten en de financiering van essentiële publieke voorzieningen. Elke dollar die door illegale handel aan belasting en accijns wordt onttrokken, betekent immers minder financiële ruimte voor de staat. Daarmee houdt de schade niet op. Ook ondernemers die zich wel aan de regels houden, worden getroffen. Een legale importeur betaalt belastingen, accijnzen, transportkosten en andere heffingen en moet voldoen aan allerlei voorschriften. Een illegale handelaar die dezelfde markt bedient zonder die lasten te dragen, opereert vanuit een kunstmatig voordeel. Dat is geen eerlijke concurrentie, maar economische sabotage van de legale markt. Nog ernstiger is de mogelijke verwevenheid met georganiseerde criminaliteit.
Tijdens de presentatie werd benadrukt dat illegale tabakshandel niet los kan worden gezien van bredere criminele activiteiten, waaronder drugshandel, wapenhandel, mensenhandel en witwassen. Dat maakt de aanpak van sigarettensmokkel niet uitsluitend een economische of fiscale kwestie. Het raakt rechtstreeks aan de nationale veiligheid en de integriteit van de rechtsstaat. De verschillende vormen waarin de illegale handel zich manifesteert, maken het probleem bovendien complex. Het gaat om de smokkel van originele sigaretten, namaakproducten, zogenoemde ‘cheap whites’, accijnsontduiking en onderfacturering. Daardoor is niet alleen sprake van goederen die heimelijk het land binnenkomen. Ook bestaande handels en importprocessen kunnen worden misbruikt om de werkelijke waarde, oorsprong of bestemming van producten te verhullen. Een bijzonder aandachtspunt zijn de vrijhandelszones. Deze zones kunnen een belangrijke economische functie hebben en handelsactiviteiten stimuleren, maar zonder stevige controlemechanismen kunnen zij ook kwetsbaar zijn voor misbruik. Het is daarom onvoldoende om simpelweg te wijzen naar smokkelaars aan de buitengrens. De volledige handelsketen moet onder de loep worden genomen, van import en registratie tot opslag, transport, distributie en uiteindelijke verkoop.
Daar ligt misschien wel de grootste zwakte in de huidige aanpak. Het onderscheppen van een partij illegale sigaretten kan een succes zijn, maar lost het onderliggende probleem niet op. Zolang dezelfde netwerken nieuwe routes kunnen openen, nieuwe tussenpersonen kunnen inzetten en mazen in de regelgeving kunnen benutten, blijft het dweilen met de kraan open. Een effectieve aanpak vereist daarom meer dan incidentele controles en losse acties. Financiën, Handel, Veiligheid en Volksgezondheid zullen veel intensiever moeten samenwerken. Informatie moet worden gedeeld, risicoanalyses moeten worden verbeterd en controles moeten zich niet alleen richten op de fysieke grens, maar op de hele keten. Ook moeten de systemen waarmee import, facturering, accijnsafdracht en distributie worden gecontroleerd, voortdurend worden aangescherpt. Daarbij is ook een kritische blik nodig op de handhaving zelf. Wetgeving heeft weinig waarde wanneer overtredingen nauwelijks worden opgespoord of wanneer de aanhouding voor georganiseerde smokkelaars laag blijft. Een illegale markt groeit waar winst groot is, risico’s beperkt zijn en toezicht tekortschiet.
De presentatie aan de commissie heeft daarmee een ongemakkelijke werkelijkheid opnieuw blootgelegd. Suriname verliest jaarlijks tientallen miljoenen dollars, legale ondernemers worden benadeeld en illegale handelsstromen kunnen een voedingsbodem vormen voor zwaardere criminaliteit. Tegelijkertijd blijft de overheid afhankelijk van inkomsten uit belastingen en accijnzen om haar taken uit te voeren. De commissie heeft aangegeven de informatie en aanbevelingen verder mee te nemen in gesprekken met de betrokken ministeries. Dat is noodzakelijk, maar uiteindelijk zal niet de hoeveelheid overleg bepalen of er iets verandert. Het resultaat zal afhangen van daadwerkelijke controle, samenwerking en handhaving. Want zolang illegale sigaretten goedkoper, makkelijker verkrijgbaar en winstgevender kunnen worden verhandeld dan het systeem kan controleren, blijft de smokkelaar de markt dicteren. En zolang de staat jaarlijks tientallen miljoenen dollars laat verdwijnen, betaalt niet de illegale handel de prijs, maar uiteindelijk de samenleving.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
