De vervuiling rond de Moeroekreek en de Saramaccarivier is inmiddels uitgegroeid tot een dossier waarin niet alleen vissen sterven, maar ook het vertrouwen van gemeenschappen in overheid en bedrijfsleven zwaar onder druk staat. Tegen die achtergrond kondigt N.V. Grassalco een extern onderzoek aan naar de oorzaak van de massale vissterfte. In werkelijkheid werpt het vooral een ongemakkelijke schaduw op de vraag waarom een staatsmijnbouwbedrijf pas na een milieuschandaal met een onafhankelijke nulmeting en milieueffectrapportage komt. De Nationale Milieu Autoriteit (NMA) heeft al onderzoek verricht naar de verontreiniging. President Jennifer Simons heeft Grassalco inmiddels verantwoordelijk gesteld voor de ontstane situatie. Daarmee is de kwestie politiek en bestuurlijk allang verder gevorderd dan het stadium waarin Grassalco nu probeert terug te keren, het verzamelen van feiten. Grassalco zegt de formele aansprakelijkheidsstelling door de regering uiterst serieus te nemen en betreurt de ecologische schade, de massale vissterfte en de gevolgen voor de dorpsgemeenschappen. Maar tegelijkertijd weigert het staatsbedrijf vooralsnog verantwoordelijkheid te erkennen. Dat is juridisch misschien begrijpelijk, maar maatschappelijk wringt het.
De bewoners die dagelijks met de gevolgen worden geconfronteerd, hebben weinig aan zorgvuldig geformuleerde aansprakelijkheidsdisclaimers. Zij hebben behoefte aan schoon water, bescherming van hun leefomgeving en vooral duidelijkheid. Grassalco wijst erop dat de plek waar de vissterfte is vastgesteld ongeveer vijftien kilometer verwijderd ligt van de locatie waar het bedrijf mijnbouwactiviteiten uitvoert binnen de goudconcessie te Maripaston. Die afstand kan relevant zijn voor een technisch onderzoek, maar mag geen rookgordijn worden. Waterstromen, sedimenttransport en andere milieufactoren houden zich niet aan de grenzen van een concessiegebied. Juist daarom moet een milieuschadeonderzoek verder kijken dan de fysieke locatie waar machines draaien of waar mijnbouwactiviteiten plaatsvinden. Het opvallendste aan de huidige aanpak is dat Grassalco nu zelf benadrukt hoe belangrijk onafhankelijk onderzoek is. Het bedrijf heeft SEPCO Industries ingeschakeld, een internationaal milieuadviesbureau met lokale aanwezigheid, voor een nulmeting en milieueffectrapportage. Daarmee erkent Grassalco impliciet dat de situatie te ernstig is om uitsluitend intern te onderzoeken. Dat is op zichzelf een goede stap. Maar onafhankelijkheid wordt niet bereikt door het woord ‘onafhankelijk’ simpelweg in een persverklaring te zetten. De geloofwaardigheid van het onderzoek zal afhangen van de methodologie, de transparantie van de meetgegevens, de gehanteerde normen en vooral van de bereidheid om ook conclusies te publiceren die voor Grassalco ongunstig zijn.
Het bedrijf zegt dat de resultaten binnen zes tot acht weken worden verwacht en rechtstreeks en volledig zullen worden gepubliceerd. Dat is belangrijk. Geen samenvatting, geen selectie van gunstige passages en geen rapport dat maandenlang achter gesloten deuren blijft. De samenleving heeft recht op de volledige bevindingen. Zeker omdat het hier niet gaat om een theoretisch milieuprobleem, maar om een ecologische gebeurtenis met directe gevolgen voor mensen die afhankelijk zijn van hun omgeving. Het onderzoek zal bestaan uit een bureaustudie, veldonderzoek en bemonstering van oppervlaktewater, grondwater, bodem, sediment en biota. De laboratoriumresultaten moeten worden getoetst aan nationale en internationale normen. Dat klinkt degelijk, maar uiteindelijk telt slechts één ding of het onderzoek daadwerkelijk in staat is de bron en verspreiding van de verontreiniging overtuigend vast te stellen. Daarbij ligt een zware verantwoordelijkheid bij de overheid. Als de NMA al onderzoek heeft uitgevoerd en de president Grassalco verantwoordelijk heeft gesteld, moet de regering duidelijk maken waarop die aansprakelijkheidsstelling is gebaseerd.
Het kan niet zo zijn dat de samenleving eerst een politieke conclusie krijgt en vervolgens maandenlang moet wachten op wetenschappelijke onderbouwing. Evenmin kan een extern onderzoek worden gebruikt om eerder genomen bestuurlijke besluiten achteraf cosmetisch te legitimeren. Grassalco kondigt daarnaast een kleinschalig saneringsproject aan om mogelijke methoden in het getroffen gebied te testen. Dat is positief, maar sanering mag geen public relations project worden. Als de vervuiler uiteindelijk wordt vastgesteld, moet volledige sanering geen vrijblijvende belofte zijn, maar een verplichting. Grassalco zegt dat het, indien uit het onderzoek een verband blijkt tussen zijn activiteiten en de vissterfte, onverwijld volledige sanering zal uitvoeren. Daarmee wordt de verantwoordelijkheid echter voorlopig afhankelijk gemaakt van een nieuw onderzoek, terwijl de overheid het staatsbedrijf reeds verantwoordelijk heeft gesteld. Dat creëert een ongemakkelijke tegenstelling die alleen door volledige transparantie kan worden opgelost. Intussen zijn de gemeenschappen afhankelijk van concrete hulp. Grassalco zegt contact te hebben opgenomen met getroffen huishoudens en waar nodig schoon drinkwater beschikbaar te stellen. Dat is het absolute minimum. Mensen die mogelijk hun viswater, voedselbron of economische bestaansbasis hebben zien verdwijnen, mogen niet worden gereduceerd tot ontvangers van enkele voorzieningen. De gevolgen van milieuschade kunnen veel verder reiken dan drinkwater alleen.
De aangekondigde bijeenkomsten en hulplijn zijn eveneens noodzakelijk, maar communicatie mag nooit een vervanging worden voor verantwoordelijkheid. Bewoners hebben niet alleen informatie nodig, zij hebben recht op bescherming, compensatie waar schade aantoonbaar is en daadwerkelijke betrokkenheid bij beslissingen over hun leefomgeving. De zaak Moeroekreek en Saramaccarivier is daarmee een test voor meer dan Grassalco alleen. Het is een test voor de geloofwaardigheid van Suriname’s milieutoezicht, voor de daadkracht van de regering en voor de vraag of staatsbedrijven werkelijk boven elke verdenking van belangenverstrengeling staan. Grassalco kan zich niet verschuilen achter procedures, afstand of technische onderzoeken. Als het bedrijf verantwoordelijk blijkt, moet het betalen, herstellen en rekenschap afleggen. Als het niet verantwoordelijk blijkt, moet dat eveneens onomstotelijk en transparant worden aangetoond. Wat nu nodig is, is geen zorgvuldig opgebouwde communicatiestrategie, maar harde feiten. De rivier heeft geen persverklaring nodig. De getroffen gemeenschappen hebben geen geruststellende woorden nodig. Zij hebben recht op waarheid, herstel en verantwoordelijkheid.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
