Decennialang gold het als een onmisbaar wapen tegen branden die met water nauwelijks te bedwingen waren, vooral bij vliegtuigbrandstof, olie en andere uiterst brandbare vloeistoffen. Op militaire bases, luchthavens en bij brandweerkorpsen werd AFFF blusschuim massaal opgeslagen, getest en gebruikt, omdat de substantie een verstikkende laag over brandstof kon leggen en vuur in enkele momenten kon smoren. Achter die indrukwekkende werking schuilde echter een gevaar dat veel langer zou blijven branden dan de vlammen zelf, want het schuim bevatte PFAS, een grote groep nauwelijks afbreekbare chemicaliën die zich via bodem, grondwater en drinkwater kunnen verspreiden en jarenlang in het menselijk lichaam aanwezig kunnen blijven.
Voor militairen en gezinnen die rond bases woonden, veranderde een veiligheidsmiddel daardoor in een mogelijke bron van ziekte en onzekerheid. De Amerikaanse milieudienst koppelt blootstelling aan bepaalde PFAS aan een verhoogd risico op onder meer nier, prostaat en teelbalkanker, verstoring van hormonen, verzwakking van het immuunsysteem, problemen tijdens de zwangerschap en ontwikkelingsschade bij kinderen. Niet iedere ziekte bij oud militairen kan zonder meer aan PFAS worden toegeschreven, maar de combinatie van langdurige blootstelling, vervuild water en de traagheid waarmee overheden ingrepen, maakt duidelijk waarom zoveel gemeenschappen zich verraden voelen door instanties die geacht werden hen te beschermen.
De geschiedenis van dit schuim laat vooral zien hoe technologische bewondering vaak sneller groeit dan bestuurlijke voorzichtigheid. Na de brand op het Amerikaanse marineschip USS Forrestal in 1967 werd de ontwikkeling van krachtig blusschuim voor brandstofbranden versneld, waarna AFFF vanaf het einde van de jaren zestig breed werd ingevoerd. Interne militaire documenten wezen echter al in de jaren zeventig op de milieuschade. Een luchtmachtrapport uit 1971 omschreef het schuim als een ernstige vervuiler die niet afbreekt, waarna de marine in 1980 al waarschuwde dat het gebruik tijdens trainingen grote milieuproblemen kon veroorzaken. Toch bleef het product nog decennia lang in roulatie, vaak niet alleen voor echte noodsituaties maar ook voor oefeningen en periodieke tests.
De schaal van die nalatenschap is nauwelijks te overzien. Een controle van de Amerikaanse rekenkamer stelde in 2024 vast dat het leger AFFF gebruikte op ongeveer 1.500 locaties en in meer dan 6.800 mobiele eenheden wereldwijd. Onderzoeken naar mogelijk PFAS gebruik of lozingen lopen op honderden actieve en voormalige militaire terreinen. Op sommige locaties werd de schade eerder onderkend en werd training met blusschuim vervangen door water, maar andere bases bleven doorgaan ondanks waarschuwingen, interne rapporten en meetresultaten die aantoonden dat de stoffen zich richting grondwater en omliggende putten verplaatsten. De brand was vaak snel gedoofd, maar de vervuiling kreeg alle tijd om zich ondergronds te verspreiden.
De situatie rond Tucson in Arizona toont hoe stroperig herstel kan verlopen wanneer verantwoordelijkheid, gezondheidsrisico’s en bureaucratie met elkaar botsen. Nadat PFAS besmetting in het gebied rond militaire en luchthavenfaciliteiten steeds nadrukkelijker onder de aandacht kwam, legde de Amerikaanse milieudienst in 2024 een noodmaatregel op die een schoonmaakplan moest afdwingen. De luchtmacht betwistte aanvankelijk dat er een acuut gevaar voor de volksgezondheid bestond, waarna uiteindelijk een gezamenlijk plan voor waterzuivering en toezicht werd afgesproken. Op andere plekken lopen de onderzoeken en hersteltrajecten nog tot ver in de toekomst door, met ramingen die voor sommige locaties zelfs tot 2047 reiken. Gemeenschappen krijgen daarmee te horen dat de gevolgen van vroegere oefeningen mogelijk langer zullen duren dan een volledige generatie.
Afzonderlijke staten zijn inmiddels harder gaan optreden dan de federale overheid, al verschillen de regels sterk per gebied. In de Verenigde Staten hebben 26 staten beperkingen ingevoerd op de productie, verkoop of toepassing van PFAS houdend blusschuim en hebben elf staten regels aangenomen over de verplichte bekendmaking van PFAS in brandbestrijdingsmiddelen. Washington en Colorado behoorden tot de voorlopers, terwijl Arizona pas veel later tot een breder verbod kwam. Tegelijkertijd bleef de overgang binnen de krijgsmacht moeizaam, omdat oude systemen niet zonder meer geschikt zijn voor nieuw schuim en autoriteiten vrezen dat de brandveiligheid tijdens de vervanging onder druk komt te staan. Zelfs een officieel voornemen om het gebruik te stoppen werd daarom verlengd, waarmee de oude chemische erfenis opnieuw meer tijd kreeg.
Fluorvrij blusschuim wordt naar voren geschoven als veiliger alternatief, maar ook daar mag geen nieuwe vorm van gemakzucht ontstaan. Onderzoekers zien dat deze middelen doorgaans beter afbreekbaar zijn dan PFAS schuim, maar benadrukken eveneens dat voor verschillende alternatieven nog onvoldoende bekend is wat langdurige blootstelling betekent voor mens, dier en waterleven. Een verbod op het oude product is pas geloofwaardig wanneer vervanging, vernietiging van bestaande voorraden, bodemherstel, waterzuivering en onafhankelijk gezondheidsonderzoek tegelijk worden geregeld. Anders wordt een oude fout slechts vervangen door een nieuwe stof waarvan de rekening later opnieuw bij bewoners terechtkomt.
Ook Suriname doet er verstandig aan om niet pas te reageren wanneer verontreiniging al in grondwater, visgebieden of woonwijken is aangetroffen. Luchthavens, brandweerkorpsen, industriële opslaglocaties en bedrijven die met brandstoffen werken, verdienen een inventarisatie van gebruikte blusmiddelen, veilige opslag en een duidelijk plan voor de afvoer van mogelijk PFAS houdend schuim. Preventie is hier een must, want landen met beperkte middelen voor langdurige sanering kunnen zich geen decennia van uitstel permitteren.
De tragedie van AFFF is uiteindelijk niet dat men vuur wilde bestrijden, maar dat men zo lang heeft toegestaan dat een tijdelijk veiligheidsmiddel een blijvende bedreiging voor bodem, water en gezondheid kon worden. De test begint daarom niet bij het blussen van de volgende brand, maar bij de bereidheid om eindelijk de schade van de vorige decennia onder ogen te zien.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
