De opmars van kunstmatige intelligentie dreigt de economische machtsverhoudingen tussen werkgevers en werknemers ingrijpend te veranderen, doordat ondernemingen steeds meer werkzaamheden kunnen automatiseren en personeel daardoor minder mogelijkheden krijgt om hogere salarissen af te dwingen. Philip Lane, hoofdeconoom van de Europese Centrale Bank, waarschuwt dat deze ontwikkeling zich begint af te tekenen binnen de eurozone, waar de inflatie sterk is opgelopen zonder dat de lonen in hetzelfde tempo meestijgen. Volgens Lane vormt de mogelijkheid om menselijke arbeid door AI systemen te vervangen een nieuwe factor binnen de loononderhandelingen, omdat werknemers rekening moeten houden met het risico dat hun werkzaamheden gedeeltelijk of volledig worden geautomatiseerd. Tegelijkertijd investeren grote technologiebedrijven enorme bedragen in kunstmatige intelligentie, waardoor de vraag naar financiering toeneemt en de internationale kapitaalmarkten onder druk komen te staan. Daarmee ontstaat een opmerkelijke economische tegenstelling waarin dezelfde technologie die de productiviteit moet verhogen, tegelijkertijd de loonontwikkeling kan afremmen en de financieringskosten voor ondernemingen en overheden kan opdrijven.
De ontwikkelingen worden vooral zichtbaar tegen de achtergrond van de oplopende Europese inflatie, die door hogere energieprijzen inmiddels is gestegen tot bijna het dubbele van de doelstelling van 2 procent die de Europese Centrale Bank nastreeft. Ondanks deze prijsstijgingen hebben werknemers vooralsnog geen omvangrijke salarisverhogingen weten af te dwingen, waardoor de centrale bank weinig aanwijzingen ziet voor een langdurige loonprijsspiraal. Lane verklaart dat werkgevers terughoudend blijven met het aannemen van nieuw personeel, terwijl de technologische mogelijkheden om bepaalde functies te automatiseren de onderhandelingspositie van werknemers verder kunnen verzwakken. De dreiging van vervanging door kunstmatige intelligentie kan ertoe leiden dat werknemers minder snel hogere beloningen eisen, zelfs wanneer hun koopkracht door stijgende voedselprijzen, energierekeningen en andere levensonderhoudskosten achteruitgaat. De mogelijke gevolgen reiken verder dan de individuele werknemer, omdat een afnemend aandeel van lonen in het nationale inkomen ertoe kan leiden dat een groter deel van de economische opbrengsten terechtkomt bij ondernemingen en kapitaalverschaffers.
De Europese Centrale Bank volgt deze ontwikkeling nauwlettend omdat de verhouding tussen lonen, productiviteit en inflatie een belangrijke rol speelt bij het vaststellen van de rente. De inflatie in de eurozone bereikte in september ongeveer 3,8 procent, voornamelijk als gevolg van hogere energieprijzen, terwijl de onderliggende prijsontwikkeling en de loonstijgingen vooralsnog minder sterk reageren. De centrale bank heeft gedurende de zomer haar rentetarieven tweemaal verhoogd om te voorkomen dat tijdelijke prijsstijgingen uitgroeien tot structurele inflatie. De beperkte loonreactie kan erop wijzen dat ondernemingen hogere kosten niet zonder meer kunnen doorberekenen en werknemers onvoldoende ruimte hebben om hun koopkrachtverlies te compenseren. Voor het monetaire beleid ontstaat daardoor een ingewikkelde afweging, aangezien een te sterke renteverhoging de economische groei verder kan afremmen, terwijl onvoldoende ingrijpen het risico met zich meebrengt dat hoge inflatie langer aanhoudt. Kunstmatige intelligentie voegt aan deze afweging een nieuwe dimensie toe, omdat technologische vervanging van arbeid de loonontwikkeling kan beïnvloeden zonder dat onmiddellijk sprake hoeft te zijn van een sterke stijging van de werkloosheid.
Naast de gevolgen voor de arbeidsmarkt veroorzaakt de wereldwijde investeringsgolf in kunstmatige intelligentie volgens Lane ook veranderingen op de internationale kapitaalmarkten. Technologiebedrijven en andere grote ondernemingen lenen aanzienlijke bedragen voor de bouw van datacenters, de aanschaf van gespecialiseerde halfgeleiders, uitbreiding van elektriciteitsvoorzieningen en de ontwikkeling van geavanceerde AI infrastructuur. Deze financieringsbehoefte draagt bij aan hogere langetermijnrentes, waardoor ook ondernemingen die niet rechtstreeks in kunstmatige intelligentie investeren met duurdere leningen kunnen worden geconfronteerd. De Europese economie wordt hierdoor beïnvloed door investeringsbeslissingen die grotendeels buiten de eurozone worden genomen, vooral in de Verenigde Staten en Azië. Volgens de Europese Centrale Bank betekent de stijging van de kapitaalmarktrente een wezenlijke verkrapping van de financiële omstandigheden, omdat ondernemingen meer moeten betalen voor investeringen en huishoudens te maken kunnen krijgen met hogere financieringslasten. Dit effect is relevant voor toekomstige rentebesluiten, aangezien de financiële markten de economie al kunnen afremmen zonder dat de centrale bank haar beleidsrente verder hoeft te verhogen.
De economische gevolgen van kunstmatige intelligentie beperken zich echter niet tot lagere loononderhandelingen en duurdere financiering, omdat dezelfde technologie op langere termijn ook aanzienlijke productiviteitswinsten kan opleveren. Lane verwacht dat automatisering, geavanceerde gegevensanalyse en intelligente bedrijfsprocessen de potentiële productiecapaciteit van de Europese economie kunnen vergroten, waardoor ondernemingen met dezelfde hoeveelheid arbeid meer goederen en diensten kunnen produceren. Voor Europa is deze ontwikkeling bijzonder belangrijk vanwege de verwachte afname van de beroepsbevolking als gevolg van vergrijzing. Kunstmatige intelligentie kan een deel van het toekomstige tekort aan arbeidskrachten opvangen en de economische groei ondersteunen, maar de verdeling van de opbrengsten blijft een cruciaal vraagstuk. Wanneer productiviteitswinsten voornamelijk terechtkomen bij eigenaren van technologie en kapitaal, kunnen inkomensverschillen verder toenemen. De technologie biedt daarmee mogelijkheden voor economische vooruitgang, maar zonder investeringen in omscholing, werknemersontwikkeling en eerlijke arbeidsvoorwaarden bestaat het risico dat de financiële voordelen ongelijk over de samenleving worden verdeeld.
De discussie over de veranderende positie van werknemers is ook relevant voor Suriname, waar digitalisering en kunstmatige intelligentie geleidelijk een grotere rol krijgen binnen financiële instellingen, communicatiebedrijven, overheidsdiensten en andere economische sectoren. De ontwikkeling van de olie en gassector en de toenemende behoefte aan gespecialiseerde dienstverlening zullen de vraag naar technisch geschoold personeel verder vergroten, maar tegelijkertijd kunnen administratieve en routinematige werkzaamheden steeds gemakkelijker worden geautomatiseerd. Een arbeidsmarkt die onvoldoende investeert in digitale vaardigheden en beroepsgerichte omscholing loopt het risico dat werknemers minder mogelijkheden krijgen om hun inkomen en economische positie te verbeteren. Daarom wordt het belangrijk om technologische innovatie te verbinden aan onderwijsvernieuwing, gerichte vakopleidingen en beleid dat ondernemingen stimuleert hun productiviteitsgroei ook te vertalen naar betere arbeidsvoorwaarden. De economische waarde van kunstmatige intelligentie zal uiteindelijk niet alleen afhangen van de kostenbesparingen die bedrijven realiseren, maar eveneens van de mate waarin werknemers kunnen deelnemen aan de nieuwe mogelijkheden die door deze technologie ontstaan.
De waarschuwing van Lane maakt duidelijk dat kunstmatige intelligentie zich ontwikkelt tot een economische factor die tegelijkertijd invloed uitoefent op lonen, investeringen, rentestanden en de toekomstige verdeling van welvaart. Voor centrale banken ontstaat daarmee een ingewikkelder beleidsomgeving, omdat technologische innovatie de productiviteit kan verhogen en de inflatie op langere termijn kan beperken, maar tijdens de investeringsfase ook extra druk op kapitaalmarkten en financieringskosten kan veroorzaken. De Europese Centrale Bank zal daarom niet uitsluitend rekening moeten houden met traditionele indicatoren zoals werkgelegenheid, energieprijzen en loonontwikkeling, maar ook met de snelheid waarmee ondernemingen menselijke arbeid vervangen en financiële middelen naar nieuwe technologie verplaatsen. De belangrijkste economische vraag wordt daarmee niet alleen hoeveel productiviteitsgroei kunstmatige intelligentie kan realiseren, maar vooral wie uiteindelijk profiteert van de opbrengsten en of werknemers voldoende onderhandelingsmacht behouden om hun aandeel in de toekomstige welvaart veilig te stellen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
