De regering staat voor een belangrijke test als het gaat om de bescherming van de woon en leefgebieden van Inheemse en tribale gemeenschappen. De aangekondigde Wet Bescherming Woon en Leefgebieden wordt gepresenteerd als een belangrijke stap richting bescherming en duidelijkheid. Maar achter die mooie woorden schuilt een veel groter probleem, zolang de grondenrechten van Inheemse en tribale gemeenschappen niet daadwerkelijk wettelijk zijn geregeld, dreigt deze wet vooral een tijdelijke oplossing te worden voor een historisch probleem dat al decennialang voortduurt. De presidentiële werkgroep Decentralisatie en Grondenrechten heeft inmiddels opnieuw gesproken met de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname (VIDS). De gesprekken zijn noodzakelijk, maar tegelijkertijd veelzeggend. Dat er na eerdere bijeenkomsten nog steeds behoefte bestaat aan diepgaande uitleg, laat zien dat de regering er nog niet in is geslaagd om voldoende duidelijkheid en vertrouwen te creëren rond de voorgestelde wet. Voorzitter Edgar Dikan stelt dat de wet ervoor moet zorgen dat binnen beschermde woon en leefgebieden geen mijnbouw, zand, goud of houtconcessies meer kunnen worden uitgegeven.
In de praktijk betekent het echter dat de staat zichzelf beperkt in het uitgeven van concessies binnen gebieden die als beschermd worden aangewezen. Juist daar ligt een gevoelig punt. Want waarom moet de overheid eerst zichzelf wettelijk beperken voordat gemeenschappen zekerheid krijgen over hun eigen leefgebied? Dat de staat minder ruimte krijgt om concessies uit te geven, kan moeilijk als een nadeel voor de samenleving worden beschouwd wanneer die concessies ten koste kunnen gaan van de gebieden waarin gemeenschappen al generaties lang wonen, jagen, vissen en hun medicinale planten verzamelen. Het probleem is juist dat de staat jarenlang de bevoegdheid heeft behouden om over grond en natuurlijke hulpbronnen te beslissen zonder dat de collectieve rechten van de oorspronkelijke bewoners volledig en ondubbelzinnig zijn erkend. Dikan noemt de wet voordelig omdat zij onzekerheden wegneemt en conflicten kan voorkomen. Dat argument verdient steun, maar ook een kritische kanttekening. Een wet die conflicten voorkomt omdat de overheid bepaalde activiteiten niet langer mag toestaan, is waardevol.
Maar echte zekerheid ontstaat pas wanneer duidelijk is wie juridisch zeggenschap heeft over de grond, welke rechten gemeenschappen hebben en hoe die rechten worden beschermd tegen toekomstige regeringsbesluiten. Daarom kan de Wet Bescherming Woon en Leefgebieden niet worden gebruikt als vervanging voor een definitieve regeling van de grondenrechten. De houding van VIDS maakt duidelijk dat de gemeenschappen dit onderscheid scherp zien. Voorzitter Muriel Fernandes benadrukt dat de dorpshoofden betrokken willen blijven bij het proces en eerst precies willen weten wat de wet inhoudt, wat de gevolgen zullen zijn en wat er daarna met hun grondenrechten gebeurt. Dat zij een minicongres willen organiseren met kapiteins en granmans is dan ook geen formaliteit. Het is onderdeel van een collectief besluitvormingsproces dat de overheid serieus zal moeten nemen. Vooral de definitie van een beschermd gebied verdient maximale aandacht. Voor de overheid mag bescherming niet worden gereduceerd tot een getrokken grens op een kaart. Voor de Inheemse gemeenschappen is hun leefgebied veel groter dan alleen het dorp of een vooraf bepaalde straal. Het omvat de gebieden waar zij jagen, vissen, planten verzamelen en hun traditionele manier van leven uitoefenen. Daarom is het cruciaal dat de regering niet opnieuw een wet afkondigt die vanuit Paramaribo wordt bedacht en vervolgens aan de gemeenschappen wordt uitgelegd.
Als de regering werkelijk spreekt over bescherming, participatie en het oplossen van het grondenrechtenvraagstuk, dan moet het proces verder gaan dan overleg achteraf. De betrokken gemeenschappen moeten daadwerkelijk invloed hebben op de inhoud en toepassing van de wet. De regering verdient krediet wanneer zij concessies in beschermde gebieden daadwerkelijk onmogelijk maakt. Maar politieke lof mag niet vooruitlopen op de uitvoering. Suriname heeft in het verleden vaker gezien hoe goede voornemens stranden tussen wetgeving, beleid en praktijk. De Wet Bescherming Woon en Leefgebieden kan een historische stap worden, maar alleen als zij niet wordt gebruikt om het fundamentele grondenrechtenprobleem te parkeren. Bescherming zonder rechtszekerheid blijft kwetsbaar. Overleg zonder daadwerkelijke invloed blijft symbolisch. En een wet die vandaag bescherming biedt, maar morgen weer kan worden aangepast wanneer economische belangen zwaarder gaan wegen, biedt uiteindelijk geen echte zekerheid. De Inheemse en tribale gemeenschappen vragen geen gunst. Zij vragen duidelijkheid over gebieden die essentieel zijn voor hun bestaan, cultuur en toekomst. De regering moet nu laten zien dat zij bereid is die rechten niet alleen te erkennen in woorden, maar ook daadwerkelijk te verankeren in wet en praktijk.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
