Met de ambitie om tegen 2025 in elke Europese gemeente met meer dan 10.000 inwoners minstens één energiegemeenschap te hebben, presenteerde de Europese Unie zichzelf enkele jaren geleden als een blok dat burgers niet langer alleen als stroomverbruikers wilde behandelen, maar als actieve deelnemers aan een nieuw energiesysteem waarin lokale opwekking, gedeeld eigenaarschap en sociale voordelen centraal staan. De formele erkenning van energiegemeenschappen binnen het Clean Energy Package van 2019 leek een belangrijke doorbraak, omdat burgers, coöperaties en lokale groepen daarmee een juridische plaats kregen binnen een markt die decennialang werd beheerst door grote producenten, centrale netwerken en traditionele energiebedrijven. De werkelijkheid blijkt veel weerbarstiger, omdat de Europese Rekenkamer en betrokken deskundigen laten zien dat het doel waarschijnlijk niet is gehaald, ondanks de groei naar meer dan 8.000 energiegemeenschappen verspreid over de lidstaten.
Achter die gemiste doelstelling schuilt een harde systeemstrijd, omdat energiegemeenschappen het oude model van stroomproductie onder druk zetten waarin elektriciteit centraal wordt opgewekt, via grote netwerken wordt verdeeld en burgers vooral aan het einde van de kabel staan als betalende afnemers. Initiatieven zoals in de oostelijke havengebieden van Amsterdam, waar Hugo Niesing vijfhonderd huishoudens verbond aan een transformator om zonnestroom van daken lokaal te delen, laten zien dat energie veel slimmer, socialer en efficiënter kan worden georganiseerd wanneer buurtbewoners ruimte krijgen om samen te produceren en te verbruiken. Die praktijk botst echter met gevestigde belangen, omdat grote spelers in de energiesector niet altijd staan te juichen wanneer burgers, woninggroepen en lokale coöperaties een deel van de markt zelf willen organiseren.
Het probleem zit niet alleen bij machtige energiebedrijven, maar ook bij lidstaten die onvoldoende wettelijke ruimte, duidelijke procedures en praktische ondersteuning hebben gecreëerd voor burgers die zo’n gemeenschap willen oprichten. Veel groepen steken maanden of zelfs jaren in plannen, vergunningen, aanvragen en technische voorbereidingen, om vervolgens vast te lopen omdat er geen ruimte is op het net, geen passende juridische vorm bestaat of de aanvraag wordt afgewezen door regels die niet zijn ontworpen voor lokaal gedeelde energie. Daardoor groeit de frustratie, omdat de Europese Unie op papier burgerparticipatie aanmoedigt, maar de nationale uitvoering in veel landen achterblijft bij de beloften die in Brussel zijn gedaan.
De verschillen tussen Europese landen maken zichtbaar hoe ongelijk de vooruitgang verloopt, omdat Zweden zelfs in Stockholm nog nauwelijks geschikte juridische kaders heeft voor energiegemeenschappen en zulke initiatieven daar vaak worden gedwongen zich te organiseren als woningverenigingen, ook al past die vorm niet bij wat zij werkelijk doen. Spanje en Italië presteren aanzienlijk beter, mede doordat de combinatie van hogere relatieve energiekosten, meer zonuren en sterkere lokale prikkels burgers sneller richting gedeelde zonne energie en gemeenschappelijke opwekking duwt. In Noord Europa ligt het inkomen gemiddeld hoger en is energie relatief goedkoper, waardoor de financiële noodzaak soms minder direct wordt gevoeld, al blijven klimaatbewustzijn, innovatie en gemeenschapszin belangrijke drijfveren.
De motivatie van burgers verandert mee met de tijdgeest, omdat mensen in 2019 vooral werden aangetrokken door klimaatactie, tijdens de energiecrisis van 2022 en 2023 vooral zochten naar lagere rekeningen, en later steeds meer nadruk legden op energiecontrole, zekerheid en onafhankelijkheid in een wereld van oorlog, gasprijzen en geopolitieke spanning. De inval van Rusland in Oekraïne gaf de Europese energiediscussie een harde duw, omdat plotseling duidelijk werd hoe kwetsbaar afhankelijkheid van externe leveranciers kan zijn wanneer politiek, oorlog en brandstofprijzen de energierekening bepalen. Energiegemeenschappen kregen daardoor een nieuwe betekenis, niet alleen als groene keuze, maar als lokaal antwoord op onzekerheid, armoede, netcongestie en verlies van controle over basisvoorzieningen.
De Europese Commissie probeert de beweging opnieuw te stimuleren met het Citizens Energy Package, een niet bindend pakket met communicatie en richtlijnen dat directe deelname van burgers aan het energiesysteem moet versterken. Deskundigen hopen dat dit het publieke draagvlak vergroot, omdat energiegemeenschappen kunnen bijdragen aan betaalbaarheid, sociale acceptatie van de energietransitie en beter gebruik van lokale bronnen. Toch blijft geld een grote zwakte, omdat veel initiatieven afhankelijk zijn van subsidies en het LIFE programma, dat jaarlijks ongeveer 7 tot 8 miljoen euro beschikbaar stelde voor milieu en klimaatactie, vanaf de komende Europese begrotingsperiode dreigt op te gaan in een groter concurrentiefonds waarin energiegemeenschappen niet expliciet worden genoemd.
Die financiële onzekerheid kan de groei van energiegemeenschappen verder afremmen, omdat veel burgerinitiatieven wel ideeën, vrijwilligers en lokale energie hebben, maar onvoldoende kapitaal om technische studies, juridische begeleiding, batterijen, software, netaansluiting en projectontwikkeling te betalen. De Nederlandse ervaring laat zien dat goed beleid wel degelijk verschil maakt, omdat Nederland ondanks relatief beperkte zonuren het hoogste aantal zonnepanelen per inwoner in de EU heeft weten op te bouwen door sterke beleidskaders en aantrekkelijke steunmechanismen. Dat bewijst dat natuurlijke omstandigheden belangrijk zijn, maar dat beleid, financiering en bestuurlijke helderheid vaak bepalen of burgers werkelijk kunnen investeren.
De Surinaamse overheid moet deze Europese worsteling goed volgen, omdat lokale energieopwekking, zonneprojecten, buurtoplossingen en gedeeld eigenaarschap niet vanzelf ontstaan wanneer wetgeving, netbeheer, financiering en burgerparticipatie ontbreken. De komende olie en gasfase mag het land niet blind maken voor de noodzaak om ook elektriciteitsnetten, dorpen, wijken, scholen, bedrijven en huishoudens slimmer te organiseren rond betaalbare en betrouwbare energie. Een regering die nu nadenkt over ontwikkeling moet voorkomen dat energiebeleid alleen van bovenaf wordt ontworpen, omdat burgers en lokale gemeenschappen juist bondgenoten kunnen worden in een toekomst waarin koken, koelen, elektrisch rijden, digitale diensten en productie steeds zwaarder drukken op het stroomnet.
De Europese mislukking om in elke grotere gemeente een energiegemeenschap te realiseren laat zien dat goede bedoelingen niet genoeg zijn wanneer oude marktstructuren, lobbybelangen, netproblemen, juridische gaten en financieringstekorten de uitvoering blokkeren. Energiegemeenschappen blijven echter een krachtig concept, omdat zij burgers eigenaarschap geven, energiearmoede kunnen verminderen, lokale opwekking beter benutten en het stroomnet ontlasten wanneer steeds meer mensen elektrisch koken, verwarmen en rijden. De energietransitie wordt uiteindelijk niet gewonnen met grote beleidsdoelen alleen, maar met regels die burgers ruimte geven, geld dat projecten mogelijk maakt en een systeem dat durft te erkennen dat de toekomst van energie niet alleen in centrales ligt, maar ook op daken, in buurten en in gemeenschappen die zelf willen meebouwen.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
