Culturele diversiteit en universele mensenrechten hoeven elkaar niet uit te sluiten. Tradities verdienen bescherming, zolang zij geen schade toebrengen aan individuen of de samenleving. Met die duidelijke boodschap zette prof. mr. dr. Yvonne Donders, lid van het VN-Mensenrechtencomité en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, tijdens een openbare lezing van Stichting Projekta de toon voor een stevig debat over cultuur, rechten en de verantwoordelijkheid van de overheid. De drukbezochte bijeenkomst in Spice Quest werd georganiseerd door Stichting Projekta in samenwerking met het Centre for Civil and Political Rights (CCPR) uit Genève. In een samenleving als Suriname, waar uiteenlopende culturen naast elkaar bestaan, is de verhouding tussen culturele identiteit en universele mensenrechten actueler dan ooit. Volgens Donders wordt de universele geldigheid van mensenrechten vaak verkeerd geïnterpreteerd. Universaliteit is geen uniformiteit. Gelijkheid omvat juist ook het recht om anders te zijn. Daarmee maakte zij duidelijk dat internationale mensenrechten voldoende ruimte bieden voor culturele verschillen. Die ruimte is echter niet onbeperkt. Zodra culturele gebruiken leiden tot lichamelijke, psychische of maatschappelijke schade, houdt de bescherming van traditie op.
Praktijken die kinderen of andere kwetsbare groepen benadelen, kunnen volgens Donders nooit worden gerechtvaardigd met een beroep op cultuur. Mensenrechten vormen geen aanval op culturele identiteit, maar trekken een duidelijke grens waar menselijke waardigheid in het geding komt. Tegelijkertijd wees de hoogleraar erop dat cultuur voortdurend in beweging is. Tradities zijn geen onaantastbare monumenten, maar ontwikkelen zich mee met de samenleving. Dat betekent volgens haar dat schadelijke elementen kunnen worden aangepast zonder dat een cultuur haar identiteit verliest. Het debat kreeg een eigentijdse dimensie toen minister van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur Dirk Currie de invloed van sociale media, kunstmatige intelligentie en digitalisering aan de orde stelde. Donders erkende dat technologie culturele uitwisseling toegankelijker maakt, maar waarschuwde tegelijk voor de keerzijde. Desinformatie verspreidt zich razendsnel en algoritmen zijn niet altijd neutraal. Vooroordelen die in digitale systemen zijn ingebouwd, kunnen bestaande ongelijkheden juist versterken en mensenrechten verder onder druk zetten. Een van de scherpste boodschappen van de middag was gericht aan overheden. Donders maakte duidelijk dat staten vrijwillig besluiten internationale mensenrechtenverdragen te ratificeren, maar zich daarna niet kunnen verschuilen achter politieke gevoeligheden of een vermeend gebrek aan maatschappelijk draagvlak.
Landen mogen zich niet decennialang verschuilen achter het argument dat bepaalde rechten niet passen binnen de maatschappij of dat er geen maatschappelijk draagvlak voor is. Een geratificeerd verdrag verplicht de overheid om wetgeving, beleid en uitvoering daadwerkelijk in overeenstemming te brengen met internationale normen. Volgens Donders vraagt dat om meer dan wetgeving alleen. Structurele mensenrechteneducatie in het volledige onderwijscurriculum, het actief bestrijden van stigma’s en vooroordelen en een voortdurende dialoog met alle bevolkingsgroepen zijn noodzakelijk om duurzame verandering te realiseren. Ook maatschappelijke organisaties spelen daarin een cruciale rol. Juridische regels alleen beschermen mensenrechten niet. Organisaties als Stichting Projekta zorgen voor bewustwording, stimuleren het publieke debat en houden de overheid scherp via schaduwrapportages over de naleving van internationale verplichtingen. De centrale conclusie van de bijeenkomst was, culturele diversiteit en universele mensenrechten zijn geen tegenpolen. Maar waar traditie botst met menselijke waardigheid, behoort de bescherming van fundamentele rechten altijd zwaarder te wegen. Juist daarin ligt de kracht en de geloofwaardigheid van de universele mensenrechten.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
