In de Brasiliaanse machtsdriehoek is het opnieuw tot een frontale botsing gekomen tussen een voormalige president die zich omringt met trouwe aanhangers en een hoogste gerechtshof dat de grenzen van zijn gezag scherp bewaakt, want Jair Bolsonaro is door de federale politie uit zijn woning gehaald en naar een cel overgebracht nog voordat duizenden sympathisanten zich konden verzamelen voor een nachtwake bij zijn flat. De opperrechter die zijn huisarrest superviseert oordeelde dat zo een kampement de controle op zijn bewegingsvrijheid zou ondermijnen en wees daarbij op signalen dat er met de elektronische enkelband was geknoeid, zodat het risico ontstond dat een menigte op straat en een verdwenen signaal elkaar zouden versterken.
In de gerechtelijke stukken wordt Bolsonaro omschreven als iemand die niet alleen een straf uitzit maar ook nog een openstaand dossier heeft rondom een poging om de machtsoverdracht na de verloren presidentsverkiezingen te blokkeren, met plannen om de inauguratie van zijn opvolger te dwarsbomen en steun in legerkringen te mobiliseren. De veroordeling voor samenzwering tegen de democratische orde is wel uitgesproken maar nog niet onherroepelijk, waardoor hij zich in een grijs gebied bevindt tussen politiek leider en veroordeelde, terwijl zijn advocaten koortsachtig zoeken naar juridische uitwegen en telkens benadrukken dat hun cliënt zich keurig aan de voorwaarden van het huisarrest zou houden.
De rechter ziet dat anders en wijst erop dat vertrouwelingen van Bolsonaro al naar het buitenland zijn uitgeweken om vervolging te ontlopen en dat er scenario’s zijn besproken waarin hij zelf bescherming zou vragen in een buitenlandse ambassade in de hoofdstad, waardoor een vroom ogende wake volgens de rechtbank gemakkelijk kan veranderen in een schild van menselijk beton rond een verdachte die de vleugels wil uitslaan. Bolsonaros verdediging spreekt verontwaardigd over aantasting van godsdienstvrijheid en noemt de geplande bijeenkomst een gebedsmoment, maar plaatst tegelijk de kanttekening dat hij gewoon thuis werd aangetroffen, met enkelband om en onder toezicht, wat volgens hen indruist tegen de voorstelling van een man op het punt van vluchten.
De zaak staat niet op zichzelf, want de voormalige president ligt al langer onder vuur in andere dossiers, variërend van het ondermijnen van strafrechtelijke onderzoeken tot misbruik van het ambt tijdens de verkiezingscampagne, en mag in eigen land voorlopig niet meer meedoen aan de stembusgang. Toch blijft zijn naam een magneet voor een groot deel van de rechterflank, waar hij wordt neergezet als slachtoffer van een politieke hetze, terwijl aan de andere kant van het spectrum juristen en activisten juist wijzen op het belang dat zelfs een ex staatshoofd zich buigt voor rechterlijke uitspraken wanneer hij wordt beschuldigd van aanvallen op de rechtsstaat. Het vooruitzicht dat hij, als zijn beroep definitief strandt, een langdurige straf mogelijk thuis zou mogen uitzitten vanwege gezondheidsproblemen, houdt de spanning in de samenleving ondertussen hoog, omdat critici dat zien als een mild signaal na een bijzonder zware aantijging.
Voor een land als Suriname dat zijn eigen zoektocht kent naar stevige instituties en verantwoord leiderschap, biedt deze Braziliaanse episode meer dan alleen sensatie aan de overkant van de grens, omdat zij laat zien hoe snel democratische spelregels onder druk raken wanneer een politieke beweging rond een persoon wordt opgebouwd en aanhang op straat als schild tegen justitie wordt ingezet. De manier waarop rechtbank, politie, parlement en samenleving nu zoeken naar een nieuw evenwicht tussen vrijheid van meningsuiting, religieuze expressie en handhaving van huisarrest, onderstreept dat het geen luxe is om regels rond machtswisseling, strafvervolging en protest vroegtijdig vast te leggen, zodat in eigen land discussies over recht en macht minder afhangen van de stemming rond een leider en meer van de kracht van de instituties die iedereen, ook voormalige machthebbers, binnen dezelfde lijnen houden.
