De internationale machtsverhoudingen worden opnieuw op scherp gezet nu de herverkiezing van de Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva een nieuwe politieke impuls geeft aan BRICS en de groeiende ambitie van ontwikkelingslanden om hun economische en diplomatieke toekomst minder afhankelijk te maken van de traditionele wereldmachten. De ervaren Braziliaanse diplomaat Celso Amorim, die als bijzonder adviseur voor internationale aangelegenheden een belangrijke rol speelt binnen de regering, heeft duidelijk gemaakt dat Brazilië zijn internationale positie verder wil versterken door nauwere samenwerking met landen in Afrika, Azië en Latijns Amerika, zonder zich daarbij ondergeschikt te maken aan de belangen van Washington, Beijing of andere invloedrijke hoofdsteden. Zijn uitspraken volgen op de presidentsverkiezingen van 25 oktober 2026, waarbij Lula met 51,79 procent van de geldige stemmen zijn tegenstander Flávio Bolsonaro versloeg en daarmee een vierde presidentiële ambtstermijn veiligstelde. De overwinning biedt Brazilië politieke continuïteit op een moment waarop de internationale economie wordt geconfronteerd met toenemende handelsconflicten, technologische concurrentie en geopolitieke spanningen. Achter de woorden van Amorim schuilt echter een veel grotere ambitie, omdat Brazilië niet langer uitsluitend wil worden beschouwd als een belangrijke leverancier van grondstoffen en landbouwproducten, maar als een zelfstandige economische en diplomatieke macht die actief invloed uitoefent op de toekomstige inrichting van de internationale orde.
De verkiezingsuitslag heeft een bijzondere betekenis voor het buitenlandse beleid van Brazilië, omdat Lula gedurende zijn politieke loopbaan consequent heeft gepleit voor een internationale samenleving waarin ontwikkelingslanden een grotere stem krijgen bij economische besluitvorming en mondiale veiligheidsvraagstukken. Zijn overwinning op Flávio Bolsonaro was met 64.256.232 stemmen tegenover 59.826.041 stemmen overtuigend genoeg om een nieuw mandaat te verkrijgen, maar laat tegelijkertijd zien dat de Braziliaanse samenleving politiek verdeeld blijft. De nieuwe ambtstermijn begint op 5 januari 2027 en zal worden gekenmerkt door de uitdaging om nationale economische belangen te verbinden aan een buitenlands beleid dat steeds nadrukkelijker inzet op internationale zelfstandigheid. Amorim beschouwt de herverkiezing als een bevestiging van de diplomatieke koers waarin Brazilië samenwerking zoekt met uiteenlopende internationale partners zonder zich automatisch aan te sluiten bij de geopolitieke voorkeuren van één machtsblok. Die benadering is bijzonder relevant omdat Brazilië omvangrijke economische betrekkingen onderhoudt met zowel de Verenigde Staten en Europese landen als China, India en andere opkomende economieën.
De betekenis van BRICS staat binnen deze strategie centraal, omdat het samenwerkingsverband zich gedurende de afgelopen jaren heeft ontwikkeld van een betrekkelijk beperkte groep grote opkomende economieën tot een internationaal overlegplatform met een steeds bredere geografische en politieke vertegenwoordiging. De oorspronkelijke samenwerking tussen Brazilië, Rusland, India, China en Zuid Afrika is uitgebreid met nieuwe leden, waardoor landen met uiteenlopende politieke systemen, economische structuren en internationale belangen gezamenlijk proberen meer invloed te verkrijgen binnen de wereldhandel en internationale financiële instellingen. Volgens Amorim biedt deze uitbreiding belangrijke mogelijkheden om de positie van ontwikkelingslanden te versterken, maar brengt zij tegelijkertijd ingewikkelde bestuurlijke uitdagingen met zich mee. Een organisatie waarin de belangen van grote industriële economieën, olieproducenten en minder ontwikkelde landen samenkomen, kan immers niet automatisch worden beschouwd als een politiek of economisch eensgezind machtsblok. De gezamenlijke ambitie om internationale instellingen evenwichtiger te maken betekent niet dat alle deelnemers dezelfde opvattingen hebben over handel, veiligheid, technologie of buitenlandse politiek.
De Braziliaanse diplomaat erkent daarom dat de groei van BRICS de interne besluitvorming ingewikkelder maakt, maar beschouwt deze ontwikkeling niet als een reden om de samenwerking te beperken. Volgens zijn analyse is een beter georganiseerde vertegenwoordiging van het mondiale Zuiden noodzakelijk om te voorkomen dat de belangrijkste internationale economische beslissingen voornamelijk worden bepaald door een beperkt aantal geïndustrialiseerde landen. De historische machtsverhoudingen binnen internationale financiële instellingen, handelsorganisaties en veiligheidsstructuren hebben ertoe geleid dat ontwikkelingslanden regelmatig afhankelijk zijn van besluiten waarop zij slechts beperkte invloed kunnen uitoefenen. BRICS probeert deze verhouding te veranderen door samenwerking te bevorderen rond internationale betalingen, ontwikkelingsfinanciering, technologische innovatie en economische infrastructuur. De uitdaging is echter dat een gezamenlijke politieke verklaring nog geen verandering brengt in de werkelijke verdeling van economische macht. Die ontstaat pas wanneer landen beschikken over voldoende productiecapaciteit, gespecialiseerde kennis en financiële instellingen waarmee zij zelfstandig kunnen deelnemen aan internationale markten.
De diplomatieke positie van Brazilië onderscheidt zich volgens Amorim doordat het land betrekkingen kan onderhouden met internationale machten die onderling ernstige politieke en economische tegenstellingen kennen. Hij verwees naar recente diplomatieke missies naar India en China, waarmee Brazilië volgens hem aantoont dat internationale samenwerking niet noodzakelijk afhankelijk hoeft te zijn van exclusieve politieke verbondenheid. Deze benadering is van groot belang binnen een wereld waarin de rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China steeds nadrukkelijker invloed uitoefent op technologische ontwikkeling, handelsstromen en investeringsbeslissingen. Brazilië probeert te voorkomen dat dergelijke tegenstellingen het land dwingen zijn internationale betrekkingen tot een machtscentrum te beperken. De economische realiteit maakt een dergelijke zelfstandige koers aantrekkelijk, omdat China een bijzonder belangrijke handelspartner is voor Braziliaanse grondstoffen en landbouwproducten, terwijl Amerikaanse en Europese ondernemingen eveneens grote belangen hebben binnen de Braziliaanse economie. Het vermogen om met verschillende partijen samen te werken kan daardoor een strategisch voordeel opleveren, mits de nationale regering voldoende duidelijkheid behoudt over haar eigen economische prioriteiten.
Een van de scherpste uitspraken van Amorim betreft zijn afwijzing van buitenlandse politieke ondergeschiktheid, waarbij hij benadrukte dat geen enkele Braziliaanse regering haar beleid behoort te laten bepalen door de voorkeuren van buitenlandse ambassades. Daarmee richtte hij zich niet uitsluitend op de Verenigde Staten, maar eveneens op China en andere internationale machten die proberen invloed uit te oefenen op economische en diplomatieke besluitvorming. De boodschap is bijzonder relevant omdat het debat over internationale soevereiniteit regelmatig wordt gereduceerd tot de keuze tussen Westerse en niet Westerse partners. Amorim maakt duidelijk dat echte zelfstandigheid niet betekent dat een land de ene buitenlandse invloed vervangt door de andere, maar dat het beschikt over voldoende politieke en institutionele capaciteit om zijn eigen belangen te beschermen. Een land dat zijn economische beleid uitsluitend afstemt op de verwachtingen van Washington is volgens deze gedachtegang niet wezenlijk zelfstandiger dan een land dat zijn internationale keuzes volledig laat bepalen door Beijing. De waarde van een multipolaire wereldorde ligt daarom niet uitsluitend in het ontstaan van meerdere machtscentra, maar vooral in de mogelijkheid voor kleinere en middelgrote landen om tussen die machtscentra hun eigen ontwikkeling vorm te geven.
De Braziliaanse ambitie krijgt daarnaast een sterk economisch karakter door de recente instelling van een nationale raad voor de industrialisatie van kritieke en strategische mineralen. Amorim heeft deze ontwikkeling omschreven als een belangrijke stap richting economische soevereiniteit en trok daarbij een vergelijking met de historische oprichting van Petrobras, het staatsoliebedrijf dat een centrale plaats innam binnen de ontwikkeling van de Braziliaanse energiesector. Het nieuwe beleid richt zich op 27 strategische mineralen die van belang zijn voor onder meer geavanceerde industrie, energievoorziening, halfgeleiders, luchtvaart en de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. De economische gedachte achter deze aanpak is dat Brazilië niet uitsluitend grondstoffen wil blijven exporteren die vervolgens in andere landen worden verwerkt tot hoogwaardige producten. De regering wil een groter deel van de industriële waardeketen binnen de nationale economie ontwikkelen, waardoor meer werkgelegenheid kan ontstaan en Braziliaanse ondernemingen toegang krijgen tot activiteiten met een hogere toegevoegde waarde. Deze strategie laat zien dat politieke onafhankelijkheid uiteindelijk weinig economische betekenis heeft wanneer een land voor zijn belangrijkste technologieën en industriële producten volledig afhankelijk blijft van buitenlandse leveranciers.
Kunstmatige intelligentie vormt binnen deze ontwikkeling een afzonderlijk strategisch vraagstuk, omdat de snelle internationale groei van geavanceerde computersystemen nieuwe mogelijkheden creëert voor economische ontwikkeling, maar tegelijkertijd de afhankelijkheid van grote technologiebedrijven kan vergroten. Amorim pleit voor internationale samenwerking bij de ontwikkeling en regulering van deze technologie, waarbij nationale soevereiniteit, mensenrechten en democratische beginselen moeten worden beschermd. De concentratie van digitale infrastructuur, gegevensverwerking en geavanceerde computermodellen bij een beperkt aantal internationale ondernemingen kan volgens deze benadering leiden tot nieuwe economische machtsverhoudingen waarin ontwikkelingslanden vooral gebruikers blijven van technologie die elders wordt ontwikkeld. Brazilië wil daarom niet uitsluitend toegang verkrijgen tot bestaande toepassingen, maar eveneens invloed uitoefenen op de regels waaronder digitale platforms functioneren en kunstmatige intelligentie wordt ingezet. De discussie heeft een belangrijke maatschappelijke dimensie omdat technologische ontwikkeling gepaard kan gaan met discriminatie, aantasting van privacy, manipulatie van informatie en nieuwe vormen van economische afhankelijkheid. Een internationale samenwerking die werkelijk gericht is op zelfstandigheid moet daarom ook investeren in technische opleidingen, lokale onderzoeksinstellingen en betrouwbare wettelijke kaders.
De geopolitieke visie van Amorim beperkt zich niet tot economische ontwikkeling, omdat hij eveneens waarschuwt tegen een internationale orde waarin militaire druk, economische sancties en politieke inmenging steeds vaker worden gebruikt om buitenlandse regeringen tot andere keuzes te bewegen. Brazilië verdedigt traditioneel het beginsel van vreedzame geschillenbeslechting en probeert ruimte te behouden voor diplomatiek overleg, ook met landen waarvan het politieke beleid internationaal omstreden is. Volgens Amorim moeten conflicten zoveel mogelijk worden opgelost via onderhandelingen, internationale rechtsregels en multilaterale instellingen in plaats van eenzijdige machtsuitoefening. Hij uitte in dat verband zorgen over buitenlandse militaire initiatieven in Latijns Amerika en benadrukte dat de bestrijding van georganiseerde criminaliteit in de eerste plaats moet worden ondersteund door samenwerking tussen politieorganisaties, veiligheidsdiensten en justitiële instellingen binnen de regio. Deze opstelling betekent niet dat landen geen internationale steun mogen zoeken bij veiligheidsproblemen, maar benadrukt dat dergelijke samenwerking niet ten koste mag gaan van de zelfstandige besluitvorming van nationale regeringen.
De internationale discussie over sancties verdient binnen deze benadering bijzondere aandacht omdat economische maatregelen tegen afzonderlijke landen verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor handel, investeringen en de financiële positie van burgers. Voorstanders beschouwen sancties als een middel om internationale rechtsnormen te handhaven en druk uit te oefenen op regeringen die zich schuldig maken aan ernstige overtredingen. Tegenstanders wijzen erop dat eenzijdige beperkingen eveneens de bevolking kunnen treffen en landen kunnen aanzetten tot het ontwikkelen van alternatieve financiële netwerken buiten bestaande internationale instellingen. Amorim benadrukt vooral het belang van diplomatiek overleg en verzet zich tegen een internationale situatie waarin economische machtsmiddelen zonder voldoende multilaterale legitimiteit worden gebruikt om nationale regeringen te beïnvloeden. Deze positie past binnen de bredere BRICS ambitie om internationale betalingssystemen en ontwikkelingsfinanciering minder afhankelijk te maken van afzonderlijke machtscentra. De werkelijke uitdaging blijft echter om economische zelfstandigheid te combineren met de naleving van internationaal recht, financiële transparantie en de bescherming van fundamentele mensenrechten.
De Braziliaanse visie op internationale zelfstandigheid wordt eveneens ondersteund door de geografische en diplomatieke positie van het land binnen Zuid Amerika. Brazilië onderhoudt grenzen met tien buurlanden en beschikt over een lange geschiedenis van regionale diplomatie waarin economische samenwerking, grensoverschrijdende infrastructuur en vreedzame betrekkingen een belangrijke plaats innemen. Amorim beschouwt deze positie als een vorm van internationale invloed die niet uitsluitend afhankelijk is van militaire capaciteit of economische omvang, maar eveneens voortkomt uit vertrouwen en het vermogen om verschillende belangen met elkaar te verbinden. De Braziliaanse regering wil deze diplomatieke positie gebruiken om samenwerking rond energie, transport, landbouw, veiligheid en technologische ontwikkeling verder te versterken. De economische mogelijkheden zijn aanzienlijk, maar de uitvoering wordt bemoeilijkt door uiteenlopende nationale belangen, infrastructurele tekortkomingen en politieke veranderingen binnen de regio. Regionale samenwerking kan daarom niet worden beoordeeld op basis van diplomatieke bijeenkomsten alleen, maar moet uiteindelijk leiden tot betere handelsverbindingen, nieuwe investeringen en concrete voordelen voor ondernemingen en burgers.
De herverkiezing van Lula betekent bovendien dat Brazilië gedurende de komende jaren zijn internationale beleid met een zekere continuïteit kan voortzetten, maar garandeert niet dat de ambities van Amorim zonder tegenstand kunnen worden uitgevoerd. De politieke verdeeldheid binnen het land, de economische druk op overheidsfinanciën en de belangen van verschillende industriële sectoren zullen invloed blijven uitoefenen op de mogelijkheden van de regering. Ook binnen BRICS bestaan belangrijke tegenstellingen tussen deelnemende landen, waardoor het ontwikkelen van gezamenlijke financiële instrumenten en technologische programma’s langdurige onderhandelingen kan vereisen. China en India zijn bijvoorbeeld belangrijke economische partners binnen het samenwerkingsverband, maar concurreren tegelijkertijd op internationale markten en hebben onderlinge strategische belangenconflicten. De groeiende invloed van BRICS mag daarom niet automatisch worden gelijkgesteld aan het ontstaan van een eensgezinde economische macht die de bestaande internationale orde op korte termijn volledig kan vervangen. De betekenis van het verband ligt voorlopig vooral in de mogelijkheid om nieuwe samenwerkingsvormen te ontwikkelen en de onderhandelingspositie van deelnemende landen te vergroten.
Voor Suriname is deze ontwikkeling bijzonder relevant omdat de internationale koers van Brazilië rechtstreeks kan doorwerken in de economische en diplomatieke mogelijkheden van een Zuid Amerikaanse staat die zich voorbereidt op een nieuwe fase van ontwikkeling dankzij de verwachte offshore olieproductie vanaf 2028. De geografische nabijheid van Brazilië biedt mogelijkheden voor samenwerking op het gebied van energie, landbouw, infrastructuur, technische opleidingen, grensoverschrijdende handel en digitale innovatie, maar deze kansen zullen alleen daadwerkelijk voordelen opleveren wanneer Suriname beschikt over een duidelijke nationale economische strategie. De ambities van Amorim maken zichtbaar dat soevereiniteit niet uitsluitend bestaat uit het behouden van politieke onafhankelijkheid, maar eveneens uit het ontwikkelen van voldoende kennis en productieve capaciteit om zelfstandig internationale overeenkomsten te beoordelen en economische voordelen veilig te stellen. Suriname zou daarom zijn internationale samenwerking niet moeten beperken tot het aantrekken van buitenlandse investeringen, maar nadrukkelijker moeten onderhandelen over kennisoverdracht, lokale productie en de ontwikkeling van nationale ondernemingen. Een evenwichtige buitenlandse politiek kan tegelijkertijd ruimte bieden voor samenwerking met Brazilië, andere BRICS landen, de Verenigde Staten, Europa en het Caribisch gebied, zolang de nationale belangen en wettelijke verantwoordelijkheden helder blijven. De toekomstige olieinkomsten bieden mogelijkheden om de economische zelfstandigheid te versterken, maar alleen wanneer die middelen worden geïnvesteerd in onderwijs, technologie, infrastructuur en instellingen die ook na de eerste jaren van olieproductie duurzaam functioneren.
De uitspraken van Celso Amorim maken uiteindelijk duidelijk dat de internationale opkomst van BRICS niet uitsluitend moet worden gezien als een poging om de traditionele wereldmachten economisch uit te dagen, maar vooral als onderdeel van een bredere discussie over de vraag hoeveel zelfstandigheid ontwikkelingslanden daadwerkelijk bezitten binnen een wereldeconomie die jarenlang werd gedomineerd door een beperkt aantal financiële en industriële centra. De herverkiezing van Lula geeft Brazilië de mogelijkheid zijn diplomatieke koers voort te zetten en internationale samenwerking te verbinden aan een nationale strategie voor industriële ontwikkeling, technologische zelfstandigheid en vreedzame betrekkingen. De economische en politieke werkelijkheid blijft echter ingewikkeld omdat ook een multipolaire wereld wordt gekenmerkt door concurrentie, ongelijke machtsverhoudingen en uiteenlopende nationale belangen. BRICS kan een belangrijk instrument worden om internationale instellingen evenwichtiger te maken, maar het succes zal uiteindelijk worden bepaald door de kwaliteit van de afspraken die daadwerkelijk worden uitgevoerd en de voordelen die daaruit ontstaan voor deelnemende economieën. De belangrijkste betekenis van de Braziliaanse koers ligt daarom in de overtuiging dat internationale zelfstandigheid niet wordt verkregen door afstand te nemen van de ene wereldmacht om afhankelijk te worden van een andere, maar door een economie en diplomatie op te bouwen die voldoende sterk zijn om met verschillende partners samen te werken zonder de eigen toekomst uit handen te geven.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
