De mogelijke vervuiling van de Saramaccarivier legt niet alleen de risico’s van goudwinning bloot, maar confronteert de regering ook met de gebrekkige controle op industriële activiteiten die gevolgen kunnen hebben voor mens en milieu. Terwijl president Jennifer Simons overleg voert met de directie en de raad van commissarissen van NV Grassalco, blijven cruciale kwesties rond verantwoordelijkheid, toezicht en transparantie om opheldering vragen. De eerste bevindingen van de Nationale Milieu Autoriteit (NMA) wijzen mogelijk in de richting van activiteiten binnen de Maripaston-concessie van Grassalco. Daarmee is de kwestie niet langer uitsluitend een milieuprobleem, maar ook een test voor de geloofwaardigheid van het overheidsbeleid. Minister van Natuurlijke Hulpbronnen David Abiamofo heeft benadrukt dat de regering haar verantwoordelijkheid neemt. Die uitspraak is echter pas betekenisvol wanneer zij wordt vertaald in concrete maatregelen, volledige openheid en aantoonbare handhaving. Het volstaat niet om na een mogelijk milieuschadegeval overleg te voeren en nieuwe onderzoeken aan te kondigen. De samenleving heeft recht op duidelijkheid over wat er is gebeurd, welke risico’s bestaan en wie verantwoordelijk wordt gehouden als blijkt dat regels zijn overtreden.
De mogelijke relatie tussen de vervuiling en activiteiten in de Maripaston concessie verdient daarom een diepgaand, onafhankelijk en transparant onderzoek. Dat Grassalco inmiddels een buitenlandse consultant heeft ingeschakeld, kan bijdragen aan de technische beoordeling van de situatie. Tegelijkertijd roept dit vragen op over de onafhankelijkheid van het onderzoek en de manier waarop de resultaten openbaar zullen worden gemaakt. Een onderzoek dat voornamelijk door een betrokken partij wordt georganiseerd, moet worden omgeven door voldoende waarborgen om belangenverstrengeling en twijfel aan de geloofwaardigheid te voorkomen. Monsters worden zowel in Suriname als in Canada onderzocht. De regering verwacht binnen twee weken resultaten van de Surinaamse laboratoria en de Canadese onderzoeksinstellingen. Die resultaten zijn van groot belang, maar mogen niet het eindpunt van de verantwoordelijkheid vormen. Laboratoriumonderzoek moet worden gekoppeld aan een bredere analyse van de gebruikte productiemethoden, de naleving van milieuregels en de wijze waarop restmaterialen worden opgeslagen, vervoerd en verwerkt.
De mogelijke vervuiling onderstreept bovendien de tekortkomingen in de controle op goudwinningsactiviteiten. De regering heeft aangekondigd niet alleen naar de Maripaston concessie te kijken, maar ook naar het bredere gebruik van heap leaching en andere goudwinningsprocessen in Suriname. Dat is noodzakelijk, wanneer milieuproblemen aanleiding geven tot een bredere beleidsherziening, betekent dit dat bestaande controles mogelijk onvoldoende zekerheid bieden over de veiligheid van deze activiteiten. Heap leaching en andere extractiemethoden brengen specifieke risico’s met zich mee wanneer stoffen, restmaterialen en afvalstromen niet volgens vastgestelde protocollen worden beheerd. Daarom moet niet alleen worden gekeken naar de aanwezigheid van schadelijke stoffen in de rivier, maar ook naar de volledige productieketen. Een protocol op papier biedt weinig bescherming wanneer inspecties tekortschieten, overtredingen niet worden bestraft of bedrijven onvoldoende worden gecontroleerd. De overheid moet daarom duidelijk maken hoe het toezicht momenteel is georganiseerd, welke instanties verantwoordelijk zijn en hoe vaak controles worden uitgevoerd. Ook moet inzichtelijk worden gemaakt of eerdere signalen over mogelijke milieuschade zijn gemeld en hoe daarop is gereageerd.
Zonder dergelijke informatie blijft het risico bestaan dat de overheid vooral reageert nadat schade is ontstaan, in plaats van problemen tijdig te voorkomen. De kwestie raakt bovendien rechtstreeks aan de positie van lokale en inheemse gemeenschappen. Deze groepen mogen niet slechts worden beschouwd als ontvangers van overheidsinformatie nadat besluiten al zijn genomen. Hun betrokkenheid moet verder gaan dan incidentele bijeenkomsten of algemene mededelingen. Gemeenschappen die afhankelijk zijn van rivieren en hun leefomgeving hebben recht op tijdige informatie, begrijpelijke uitleg over gezondheids en milieurisico’s en daadwerkelijke inspraak bij besluiten die hun omgeving beïnvloeden. Het instellen van een coördinatieteam voor verzoeken vanuit lokale gemeenschappen is een stap richting betere afstemming. Toch moet worden voorkomen dat dit team slechts een administratieve schakel wordt zonder duidelijke bevoegdheden en publieke verantwoordingsplicht. Ook de opdracht aan Grassalco om de communicatie via het coördinatieteam te laten verlopen en voorlopig geen afzonderlijke initiatieven te ontplooien, moet transparant worden uitgevoerd. De samenleving moet kunnen volgen welke afspraken gelden, wie toezicht houdt en hoe klachten worden afgehandeld. De aangekondigde versterking van laboratoriumfaciliteiten in Suriname is eveneens van strategisch belang.
Het land kan niet structureel afhankelijk blijven van buitenlandse laboratoria om milieuproblemen te onderzoeken. Zelfstandige, goed uitgeruste en onafhankelijke laboratoria zijn noodzakelijk voor snelle analyses, betrouwbare handhaving en vertrouwen bij de bevolking. Die versterking vereist echter meer dan investeringen in apparatuur. Ook deskundig personeel, kwaliteitscontrole en institutionele onafhankelijkheid zijn onmisbaar. De vervuiling van de Saramaccarivier mag uiteindelijk niet worden gereduceerd tot een incident dat verdwijnt zodra de onderzoeksresultaten zijn gepubliceerd. De kwestie moet leiden tot een grondige evaluatie van het milieutoezicht, de verantwoordelijkheid van staatsbedrijven en de bescherming van gemeenschappen. Als de regering werkelijk haar verantwoordelijkheid wil nemen, moet zij niet alleen onderzoeken wat er is gebeurd, maar ook aantonen welke structurele maatregelen worden genomen om herhaling te voorkomen. De samenleving heeft geen behoefte aan geruststellende verklaringen zonder opvolging. Zij heeft behoefte aan feiten, transparantie en verantwoordelijkheid. Alleen wanneer de onderzoeksresultaten onafhankelijk worden beoordeeld, openbaar worden gemaakt en daadwerkelijk tot maatregelen leiden, kan het vertrouwen in het milieubeleid van de regering worden hersteld.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK and Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
