De waarschuwing van VHP-fractieleider Asis Gajadien over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht verdient meer dan een politieke reactie. Zij raakt aan een van de fundamenten van de Surinaamse rechtsstaat. Modernisering en versterking van de rechterlijke macht zijn noodzakelijk, maar zodra hervormingen ruimte creëren voor politieke beïnvloeding van het Hof van Justitie of het Openbaar Ministerie, wordt een grens overschreden die niet mag worden gerelativeerd. Gajadien stelt dat de VHP niet zal meewerken aan wetsvoorstellen die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht onvoldoende waarborgen. Dat klinkt principieel, maar de ernst van de situatie maakt duidelijk dat mooie woorden alleen niet volstaan. Onafhankelijkheid moet niet alleen in politieke verklaringen worden verdedigd, maar vooral in de wetgeving zelf, in procedures en in de manier waarop instellingen hun werk kunnen doen zonder politieke druk. Juist daarom zijn de brieven van het Hof van Justitie en het Openbaar Ministerie aan De Nationale Assemblée bijzonder zorgwekkend. Beide instituten hebben ernstige bezwaren geuit tegen mogelijke aantasting van hun onafhankelijkheid.
Nog verontrustender is de constatering dat in de voorstellen amendementen zijn opgenomen die niet eerder waren afgesproken. Dat is geen detail dat achteloos terzijde kan worden geschoven. Het raakt aan de betrouwbaarheid van het wetgevingsproces. Wanneer instellingen die dagelijks verantwoordelijk zijn voor rechtspraak en strafrechtelijke vervolging zelf alarm slaan over de inhoud van nieuwe wetgeving, behoort de politiek niet defensief te reageren. Dan is er reden voor een grondige controle, volledige transparantie en een debat waarin de belangen van de rechtsstaat zwaarder wegen dan politieke efficiëntie. Het is bovendien problematisch dat volgens Gajadien de afgelopen periode weinig voortgang is geboekt binnen de Commissie van Rapporteurs, mede omdat de regering zelf bezig was met de voorbereiding en aanpassing van de wetsvoorstellen. Daarmee ontstaat een beeld van een wetgevingsproces waarin de regering een opvallend grote invloed heeft op voorstellen die juist de positie van onafhankelijke staatsinstellingen moeten regelen.
Dat is precies waar de voorzichtigheid moet beginnen. De uitvoerende macht hoort niet de grenzen van haar eigen invloed op de rechterlijke macht te bepalen. De wetgever moet controleren, toetsen en waar nodig bijsturen. De rechterlijke macht moet vervolgens in staat blijven om onafhankelijk te functioneren. Zodra die rollen door elkaar gaan lopen, ontstaat een gevaarlijke concentratie van macht. Suriname kan zich geen rechtsstaat veroorloven waarin onafhankelijkheid afhankelijk wordt van politieke goodwill. Een regering kan vandaag een bepaalde politieke kleur hebben en morgen een andere. De wetten die vandaag worden aangenomen, blijven echter functioneren en kunnen toekomstige regeringen dezelfde ruimte geven om invloed uit te oefenen. Daarom moeten regels niet worden beoordeeld op basis van de vraag wie er nu aan de macht is, maar op basis van de vraag of zij ook onder een minder betrouwbare regering de rechtsstaat beschermen. De discussie over modernisering mag dan ook geen rookgordijn worden. Niemand kan redelijkerwijs tegen een efficiëntere, professionelere en beter georganiseerde rechterlijke macht zijn. Maar modernisering die gepaard gaat met vermindering van institutionele onafhankelijkheid is geen vooruitgang. Het is een achteruitgang verpakt in bestuurlijke taal.
Hetzelfde geldt voor het Openbaar Ministerie. Een OM dat niet onafhankelijk kan optreden, verliest het vermogen om geloofwaardig op te treden tegen machtsmisbruik, corruptie en andere vormen van criminaliteit. Als vervolgingsbeslissingen direct of indirect afhankelijk kunnen worden van politieke belangen, wordt het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat ondermijnd. Daarom ligt hier een zware verantwoordelijkheid bij De Nationale Assemblée. Parlementariërs moeten niet slechts wetsvoorstellen behandelen omdat ze door de regering zijn ingediend. Zij moeten controleren of de voorstellen de grondslagen van de democratische rechtsstaat daadwerkelijk versterken. Als amendementen zijn toegevoegd zonder overeenstemming met de betrokken instituten, moet daarover volledige duidelijkheid komen. De waarschuwing van Gajadien is in dat opzicht terecht, maar de VHP moet haar eigen woorden ook consequent waarmaken. Het verdedigen van de rechterlijke onafhankelijkheid mag geen kwestie van partijpolitieke opportuniteit worden.
Een onafhankelijk Hof van Justitie en een onafhankelijk Openbaar Ministerie zijn niet van de VHP, niet van de regering en niet van de oppositie. Zij behoren aan de rechtsstaat toe. Suriname heeft de afgelopen jaren vaak gezien hoe instituties verzwakken wanneer politieke belangen zwaarder gaan wegen dan principes. De les daaruit moet duidelijk zijn, macht heeft grenzen nodig en onafhankelijke instituties zijn juist bedoeld om die grenzen te bewaken. De regering doet er daarom verstandig aan iedere twijfel weg te nemen en voorstellen die de onafhankelijkheid kunnen aantasten opnieuw kritisch tegen het licht te houden. De Nationale Assemblée moet haar controlerende taak zonder terughoudendheid uitvoeren. En politieke partijen moeten duidelijk maken dat de rechterlijke macht geen speelbal mag worden van politieke belangen. Wie werkelijk modernisering wil, moet beginnen met het beschermen van onafhankelijkheid. Want een moderne rechtsstaat zonder onafhankelijke rechtspraak is slechts een modern jasje rond een oud probleem, te veel macht op de verkeerde plaats.
Volg Ko’W’ Checking voor nieuws, data en meer gesprekken over samenleving, ondernemerschap, leiderschap en ontwikkeling, op de Facebookpagina, TIKTOK en Youtube kanaal. Voor alle nieuws uit Suriname en de wereld check: www.kowchecking.com
